Haadha fi waggaatti addunyaa tokko tokkoo

Keessattuu, Veenus keessatti, daandiin kun akka wareegamu waan ta’eef wareegama tokko caalaa yeroo dheeraaf itti fufa. Haadha tokko hammaatti kan wal fakkaatu hin ta’u, akkasumas waggaa tokkos kan wal fakkaatu miti. Kana keessatti akka hojjechuu danda’u, addunyaa tokko malee.

Haadha fi baraa sa’aatii lamaan adda addaa ti, akkasumas addunyaan tokko tokkoo sa’aatii isaanii adda addaati.

Akkaataa

Haati ji’a kan ta’e yeroo addunyaan itti wareegama. Haati tokko waggaa yeroo dheeraaf akka Nageenyatti deebi’u kan qabudha. Dhugaa keessattis yeroon kun sa’aa 24 fi guyyaa 365 dha. Dhugaan biroos baay’ee wal fakkaata.

Addunyaa	Garaa guyyaa	Bakka waggaa
Marsa	176 guyyaa dachii	88 guyyaa Dhugaa
Bitootessa	117 guyyaa Dhuumaa	225 guyyaa dachii
Dhugaa	24 sa’aa	365 guyyaa
Maariyaashi	24 sa’aa 40 daqiiqaa	687 guyyaa dachii
Yupiter	9.9 hours	11.9 Earth years
Sa’uura	10.7 hours	29.4 waggaa Diinaa
Uraaniyaa	17.2 hours	84 waggaa Diinaa
Naannoo	16.1 hours	164.8 waggaa Diinaa

Akkasumas:

• Akka Mercury, guyyaa tokko (ga’ii sun irraa ga’ii sunitti) waggaa lama duraa jira.
• Venus gara boodaa fi yeroo dheeraaf wareegama.
• Dhugumatti, yeroo baay’ee guddaa ta’anii fi itti fufuu isaaniitiin, dachii guddaan kan jajjabeessan ta’uu ni danda’a.
• Haadha Mars akka nutti walfakkaata, kan nama gargaaru yoo timoonni rover’ii Dhuumaa galatti jiraatan.

Akkasumas, fayyadami faayilii akkasii:

Fakkaata

Haati tokko tokkos kan wal-fakkaatu ta’uu qaba.

• Haadha sidereal tokko yoo ta’e, ittii wal-qixxummaa ittii wal-qabatee ittii-qabeenya. Dhugumatti, guyyaa addunyaan 23 sa’aa 56 daqiiqaa 4 sekondii dha.
• Haadha qabeenya kan ta’e guyyaa tokko irraa hanga guyyaa biraatti. Dhugumatti, yeroo Diinaa dhuunfatan, kan itti jijjiramu 1/365 ofirratti, kan akkasumatti, akkaan cicciru qaba (barruu 1) erga Naannoo Nageenyaatti deebi’ee booda. Kana booda daqiiqaa 4 dheeratu, sa’aatii 24 kennuuf.

Akkasumas, guyyaan tokko kan wal-fakkaatu yoo ta’e, guyyaan tokkoon kan wal-fakkaatu. Akkasumas, kan duraa fi kan boodaa wal fakkaatan. Merkuriin guyyaa 58.6 Dhuumaa galatti wareegama tokko godhee, fi waggaa isaa guyyaa 88 dha. Jijjiiramni lamaan wal-qabatee guyyaa tokko naannolee 176 Dhuumaa galatti waggaa tokkoo fi waggaa lamaa Meektiraa. Merkuriin yeroo sadii tokkoon tokkoon isaa orbiiwwan lamaa keessatti wareegama, kan akka fuula Naannoo Taayitaa Nageenya.

Venus boodarra (retrograde) wareegama, tokko tokkoon guyyaa 243 Dhuumaa galatti. Sababa xiyyaarri fi obiilitii gara direeyyiitti deebi’an, isaan wal fakkaatan, fi guyyaa naannolee ni cimaa; guyyaa Diinaa 117.

Baraa’inni jaalalaa ni dheeraata sababii lamaaf: jijjirama yeroon dheeratu fi addunyaan ni daangeessa. Dhukkubni yeroo 29.8 km/s jijjirama; Nepitoonis yeroo 5.4 km/s, jajjabina 30 caala.

Maastar

Haadha guyyaa naannotii kan itti fufuu ta’e gara jajjabina angularii tokkootti. Akka yeroon sidiraalaa P_rot (negatiiwii akka retrograde) fi yeroo orbiitii P_orb, kan lamaan isaaniitti caalu gara jaarraa tokkootti:

1 / P_solar = 1 / P_rot − 1 / P_orb

Akkasumas, 1/0.99727 − 1/365.256 = 1.00274 − 0.00274 = 1.00000 guyyaatti, kan akka P_solar = guyyaa 1.

Akkasumas, 1/58.646 − 1/87.969 = 0.017052 − 0.011368 = 0.005684, kan ta’e P_solar = 175.9 guyyaa.

Akkasumas, Venus (retrograde, P_rot = −243.018 guyyaa): 1/(−243.018) − 1/224.701 = −0.004115 − 0.004450 = −0.008565, so |P_solar| = 116.75 guyyaa. Akkaataa miinus nutti himuu sun fi’ee gara wajjiin Venus.

Sanyii kan kepler’s law tokkoom: T² ∝ a³ akka hamma tokko Nageenya keessa jirutti. Akka T waggaatti fi a baratti, T = a^1.5. Nepitoon akka a = 30.07 au T = 30.07^1.5 = 164.9 waggaatti, kan walfakkaatu 164.79 kan ilaalame. Fakkeenyaaf, walfakkaatuun ciminaa fi masaanwwan dhibeewwan cimaan kan ka’e, kan akka versii Newton’s of the law.