Akkasumas,

Akka seenaan agarsiisutti, namoota baay’een du’anii kan ta’an dhukkuboota, daawwa fi dhalachuu. Har’a, addunyaan baay’ee keessatti, namoonni baay’een du’an yeroo waggaa dheeraaf jiraatan, fi sababa dhukkuboota hedduutti du’u: dhukkuba qalbii, dhibee dhiigaa, kansar, diigna, dhiibeessaa fi dhukkuba qaamaa. Akkasumas, kan wal’aansoo kana keessatti hirmaatan namoonni baay’een miseensota mana barumsaa fi maatii isaaniiti. Garuu faaydaa tokkollee kan wal qabate, fi kun siqaan, nyaatan ykn jenetikaan hin ta’in. Inni yeroodha. Akkasumas, waa’ee saayinsii kan itti fufuu, kan jedhamu geroscience, gaaffii salphaa gaafata: kaasee akka dhukkuba waggaa dheeraaf walqabatee, maaliif yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaanis yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo dheeraaf yookaan yeroo baay’ee? Fakkeenyaaf, akka nuyi dandeenyutti, fakkaata fi dhugaa ta’ee, kan kana agarsiise, kan hin qabne, fi kan nama hundaaf kan ta’u.

Maaliif umriin waggaan kan dhukkuba yeroo dheeraaf qabame ta’e?

Akkasumas, yeroon kun kan itti fufuu danda’u yoo ta’e, yeroon kun kan itti fufe yoo ta’e, yeroon kun kan itti fufuu danda’u yoo ta’e. In the United States in 2025, about 0.5 percent of adults aged 18 to 44 had ever been diagnosed with coronary heart disease; among people aged 75 and over it was 19 percent. Kansarri tokkollee: boqonnaa 2 fi boqonnaa 33. Arthritis: 6% kabala 53% (NCHS, NHIS 2025). Kansarri haaraan kansiiroo 236 irraa ka’ee namoota 100,000 waggaatti yoo ta’u bara 40-44 hanga bara 2,400 yoo ta’e bara 80-84 (NCI SEER). The share of people living with dementia roughly doubles every five to six years after 65, reaching about one in three at 90 and over (Manly et al., 2022).

In the US data above, coronary heart disease is about 38 times as common at 75 and over as at 18 to 44. Kanaaf, qonnaan bultoonni lamaan kunniin barachuu akka “fakkii miidhaa guddaatti kan ta’e sababa dhukkuboota daddarban” jechuun ibsanii fi itti gaafatamummaa barachuu irratti qabanis akka isaan hedduu waliin gad-lakkisuun (Kennedy et al., 2014). Kunis hipothesiin geroscience ti. Kunis sababaa gaarii qaba. Dhimmii tokko ittisuuf yeroo dheeraaf jireenyaa akka hin jirretti cimsuu, sababii kanneen biroon akka jiran: namoota dhukkuba qalbii irraa eeggamuu kanarratti waggaa tokkoo booda kansarrii, diminiimii ykn dhibee qaamaa walqabatee. Akkasumas, kan itti fufuu fi kan itti fufiinsaa ta’e.

Ekonomistii kunniin haala kana irratti walfakkaatu gochuuf carraaqu. Bara 2013 baratan Ameerikaan argame akka jedhutti, yeroo dheeraaf umrii itti fufuun waggaa 2.2 ol kan cimsu ta’uu qaba, baay’inni isaanii immoo fayyaa ta’uun, hanga waggaa 50’tti biliyoon $7.1 akka bu’u danda’a (Goldman et al., 2013). Bara 2021 baratan akka jedhanitti, kan umrii dheeressuun waggaa tokkotti kan itti fufu ta’uu danda’a. $38 trillion to the US, and ten years $367 trillion (Scott, Ellison fi Sinclair, 2021). Kunis odeeffannoowwan kan hundaa’an yoo ta’u, garuu waan gootummaan fi investimantiin itti gaafatamummaa fudhatan ni agarsiisa.

Maal akka hin taane: kan nama barate

Haalli kanarratti, yeroon itti daawwatame yookaanis yeroon itti hin daawwatamin wal-qabatee, haalaan kan adda ta’eedha. Bara 2013, tiimii kan Carlos López-Otín itti gaafatamaa ture, isaan keessaa sadii hiika barachuu, fi bara 2023 liistii kana fooyyessuu eegale (López-Otín et al., 2013; López-Otín et al., 2023). Akkasumas:

• Istabiilitii Genomikii: dabalataan DNA’n akka bu’u kan taasise ta’ee kan itti fufu.
• Telomere attrition: caccabban eegumsa qabanii kan dachii kroomozoomoota keessatti fayyadaman.
• Addunyaa epijeneetiksii: ittisa kimikaawwan jenneerii fi jenneerii irraa gara garaatti dabaluun.
• Proteostaasiin hin bu’u: prootaayinni wal-fakkaatuun wal-qabatanii walitti qabaman.
• Makroootofaagiin hin danda’amne: sistiimii wal-gahii seelii daangeessa.
• Deregulated nutrient sensing: siignaalewwan guddataa akka mTOR fi insuliinitti itti fufuu yoo danda’amu.
• Mitokondriyal disfunction: stations power sel’ii enjii hin qabnee fi wal-qabatee barbaachisoo ta’an uumuu.
• Seelulaa: Sellii daddarban wal-fakkaatuun itti fufuu dhiisu malee hin du’in, fi siignaali infaaksii baasu.
• Stem cell exhaustion: reefsii tiisuwwanii ittisaa dabalatee akka hin jirre.
• Gaaffileen interselululootaa wal fakkaatan: siignaalli gidduu seelii fi orgaanizimii ni bu’a.
• Infaalaasii roorroo: Infaalaasiin gadi fageenyaa, yeroon tokko tokko “inflammageing” jedhamu.
• Dysbiosis: walfakkaatuun mikrootii fi fuula ittisa.

Akkaataa tokko tokkoon kun akkasumatti kan itti gaafatamu yoo ta’e, kan biraas ni ta’a. Kriteeriiwwan kan akka walfakkaatuun barbaachisaadha: akka umriin isaa dabretti mul’atu, akka itti fufuu fi akka itti fufsiisuutti. Akkasumas, kan itti fufuu ta’e kan duraa yoo ta’e, kan itti fufuu ta’ee, kan itti fufuu ta’e.

Maal nu yaaddessu? Jireenya

Akkasumas, “anti-aging” jechuun hamma tokko qabaa’uu danda’a, kan akka haalawwan namoota miliyoonaan ta’an keessatti mul’atan irraa hanga yaadaa fidee irratti hin milkoofnetti. Akka isaan wal fakkaatan, jaalala tokko tokkoon kun garaagarummaa lamaa qaba:

• Dhaabbilee:Studiiwwan namootaa fi qorannoowwan walfakkaatan dhukkuboota fi du’aa garaagarummaa agarsiisu.
• Jijjiiramni namootaa kan mirkaneeffachuudha: Jijjiiramni walfakkaatuun namoota keessatti akka mul’atu agarsiisa, garuu har’aas kan bara baraa isaa irratti hin ta’u.
• Shororkeessa bakkoota adda addaa keessatti: itti fufuu, guutummawwan gaarii bakkoota adda addaa keessatti; ibsi namaa kan ciccimaa, walfakkaata ykn yeroo ammaa eegale.
• Akkasumas: shakkii dhibee, walqabatee ykn barnoota tokkoon, yookiin qorannoo namootaa hanga ammaatti kan hin qabne.

Akka ta’u: hin jiru akkanumatti kan armaan gadii keessatti kan mul’isee fi kan itti fufuu yookaan kan nama baratee akka hin jirre. Daandiin, daandiin walfakkaatu ykn daandiin jiiniin akkanumatti kan itti fayyadamu yookaan kan itti fayyadamu hin jiru. Kanaafuu, maaliif saayintistoonni xiiqii fiduu danda’an? Sababa waggaa dhibba dura hin jiru namni tokko jireenya namoomaa namatti amantuu ta’e kan itti fufuu danda’u, fi yeroo ammaa dawaan hedduus ni godhama, hojiin fooyya’aa labaratooriyaawwan hedduu keessatti; sababii seelii qaxxaamurtoonni akka warra bara dheeraaf dhaqqabaniifi, tishuoota biroo keessatti, waa’ee dabballoota jiraatan; fi sababii qorannoo namootaa jalqabaa kan biology of ageing irratti hundaa’e, kaasee akka dhukkuba tokkootti, kun amma eegalee jira. Jarriin ka’e kan nama irraa gara moosaatti dheera, fi yaada hedduu kan itti gaafatamu waan ta’eef. Ammas, qajeelfamni ni mul’ata.

Ija-qunnamtii nutraayitiita: mTOR fi rapamycin

Akkaataa:

Maal akka ta’e? Seelii tokko tokko yoo dorgomte ykn yoo ittisa barbaadde, kan biraas ni dorgoma. Kompeeksiiwwan prootiinii kan jedhamu mTOR (target-in-mechanistic of rapamycin) kunniin callisuun: yoo midhaan fi siigaalee guddataa’uu baay’atan, mTOR “bu’aa” jedha; yoo isaan cimaan, gara boodaatti deebi’a fi selilaan gara eegumsatti jijjiira, akkasii keessatti qoodawwanii itti fayyadamanii gara otofaagiitti deebisuun ni jira. Akkasumas, yeroon itti dabree fi yeroon itti deebi’ee kan walfakkaatu yoo ta’e, fuula duraa akka hin jirretti. Akkasumas, kan itti fufuu ta’e kan yeroo dheeraaf jireenyaa fiduu danda’u yoo ta’e, kan akka haadha, dachii, fiigicha.

Rapamycin waa’ee dhukkuba mTOR hinqabne. Akkasumas, kan itti fufe tarree dachii irraa akka Rapa Nui (Islandii Easter), kan isa nuuf kennee, bakka inni bakteeriya, Streptomyces hygroscopicus (Vézina, Kudelski fi Sehgal, 1975) Akka doosii guddaatti yeroo hedduu itti fayyadamaa turee fi akka qaamaa orgaanizimii itti fufuu hin dandeenyeefi.

Fakkeenyaaf, Bara 2009, Istituutii Naannoo Ameerikaa kan Jireenya Dawaa Interveniinsii, kan kampoondii dachii jiiniin walfakkaatan labaratoorii sadiitti yeroo tokkotti ittisuuf, gabaase akka rapamycin’n jireenyaa dheeressu yoo ta’ee, gara guyyaa 600’tti kennamu, yeroo dheeraaf jireenya dachaa. From that age, life expectancy rose by 28 percent in males and 38 percent in females (Harrison et al., 2009). At a higher dose started in middle age, median lifespan rose by 23 percent in males and 26 percent in females (Miller et al., 2014). Rapamycin ta’ee waa’ee dhukkuba tokko tokkoo kan hojiirra oole yoo ta’e, yoo jiraate immoo waadaa seenu kan namatti fidu.

Kanaaf, namoonni. Shakkii namootaa kan hin jirre malee kan jiruedha. In a randomised trial in older volunteers, six weeks of everolimus, a close relative of rapamycin, improved the response to a flu vaccine by about 20 percent (Mannick et al., 2014), and a later trial of a related combination reduced infections over the following year (Mannick et al., 2018). Garuu, qorannoo faazii 3 kan guddaan saayinsii tokko, namoota waggaa 1000 ol ta’an keessatti, dhukkuba rifeensaa akka hin ciminneef (Mannick et al., 2021). The PEARL trial gave healthy adults low weekly doses of rapamycin for 48 weeks. Akkasumas, kan itti fufuu fi kan itti fufiinsaan akka ta’e kan agarsiisu, wal-qabatee, kan hin milkoofne, kan hin miidhamne, kan hin miidhamne, fi kan hin miidhamne.Moel et al., 2025). Akkasumas, 2024 revizyonii 19 istardii akka hin arganne kan agarsiise rakkoolee guddaan namoota fayyaa qaban keessatti hin uumamne, garuu infakshanni baay’ee fi faayiida dhiigaa olaanaa namoota dhukkuba waggaa isaaniitiin walqabatee qabaman keessatti (Lee, Kuerec fi Maier, 2024).

Riskii. Akka doosii ittisa, rapamycin sistiimii immuno-dubbisu fi warri akka infaaksiyoota fi kansaroota hedduutti hin yaadamne. Ul’iinsi bu’aa, koleesteroolii fi trigliseriidota olka’an, dafee bu’aa fi walqunnamtii fiijiinsii kan ta’an yoo ta’u (US FDA sirolimus label). Fakkeenyaaf, yeroo dheeraaf fayyadamuun kan nama insuliinii hin qabnee fidu (Lamming et al., 2012). Riiktootni kunniin yeroo ammaa doosii ciminaa fi daawwachaa, fi daa’imman haaraan kan mTOR baraaruu kan walqabatee umrii dheereffachuuf.

Senolytics: seliiwwan “zombi” qulqulleessuu

Akkaataa ittisa: jabaa fi gaarii

Maal akka ta’e? Akkasumas, yoo seeliin bu’aa guddaa argate, isa akka ‘state’ jedhamutti galchuu danda’a aanaa: kan itti fufuu dhiisa, kan kansarootti saaxilu, garuu hin du’in. Seelii seensistiiwwan kunniin kan dabre yoo ta’e. Akkasumas, isaan baasuuf cocktail of infection signaali, the Senescence-associated secretory phenotype (SASP), kan seelii fayyaa jiraniif miidhaa geessu (Coppé et al., 2008). Senolitikii Dhimmiiwwan kunniin seeliilee kan du’an ajjeesuu danda’u.

Fakkeenyaaf, Bara 2011, rifeensaatoonni moo’ii jeneetikaa itti fayyadaman akka seelii isaanii kan du’e yoo barbaaddan ni baasuu. Akkasumas, kan isaan hin jaallatin sababa umuriin walqabatee bu’aa fida, muskuluu fi fuula (Baker et al., 2011). In normal mice, removing these cells from middle age lengthened median lifespan by 24 to 27 percent (Baker et al., 2016). Daawwitii senolitikii jalqabaa, dasatinib plus quercetin, bara 2015 (Zhu et al., 2015) argame. Given to very old mice, it improved physical function and increased remaining lifespan by 36 percent (Xu et al., 2018). Fisetin, a natural compound found in strawberries, extended lifespan when given to old mice (Yousefzadeh et al., 2018).

Kanaaf, kan nama tokkotti, ittisawwan jalqabaa namootaa baay’ee cimaan fi walfakkaatan. Namni 14 kan qabame dhukkuba puulaa, fibroosii puulaa idiopaatikkiin, guyyaa sadiif dasatinib plus quercetin itti fufuun garaagarummaa fi yeroon socho’uu ni fooyya’a, malee hojii puulaa hin hojjenne, waldaa plaasiboo hin qabne keessatti (Justice et al., 2019). In nine people with diabetic kidney disease, the drugs reduced senescent cells in fat and skin and lowered inflammatory signals in the blood (Hickson et al., 2019). Garuu, yeroo dubartoota daa’imman 60 ol ta’an irratti wal-qabatee hojjetame keessatti, dawaan qaamaa gaarii hin uumne; dubartoonni seelii isaanii kan baay’ee daangeffaman qofa akka faayidaa argataniifi (Farr et al., 2024). Akka barachuu danda’u namoota dhibee Alzheimer’s qabaman dabran keessatti, dasatinib bishaan keessa jirutti nuuf ga’e garuu quercetin hin ga’in (Gonzales et al., 2023). Sirna fisetiiniin kan guddaan bakka Mayo Clinic jirutti akka jirutti itti fufe (ClinicalTrials.gov NCT03675724).

The first company built around senolytics, Unity Biotechnology, tested an eye injection, UBX1325 (foselutoclax), for diabetic eye disease. Waraanni kun yeroo jalqabaaf kan itti fufe yoo ta’u, qorannoo faayilii 2 kan guddaan kan walqabatee fi daawwachiiftuu qaamolee biroon akka hin taanee agarsiisa.Biyooteknooloojii wal-qunnamtii, 2025), fi kompaanii kun booda bara kanatti bu’aa hin qabne (SEC fiiling, 2025).

Riikaa Dasatiniib waa’ee kansaraatiif saaxilamaa jiru, sababa dhibee dhiigaa keessaa tokko. Sellii saayinsii fida’anis hojii gaarii qaban, akkasumas baraaruuf, kan isaan kabajuis rakkoo hin qabu.

NAD+, NMN fi NR

Akkaataa ittisa: yeroo jalqabaaf ykn speculative

Maal akka ta’e? NAD+ moleekulliifiitii tokko tokkoo yoo ta’u, seeliin tokko tokko nyaataa gara humnaatti jijjiiruu fi DNA ittisuuf barbaachisa. Akkasumas, walfakkaatuun, walfakkaatuun, walfakkaatuun, walfakkaatuun. Prekursoroonni lama kan qaamaa NAD+tti jijjiiru, nikotiinamide mononukleotiidi (NMN) fi nikotiinamide riboosiidi (NR), akka walfakkaatuun ni kaa’ama.

In animals. In mice, a year of NMN in drinking water eased several age-related changes, including weight gain and declining energy use (Mills et al., 2016), and NR improved mitochondrial and stem cell function and modestly lengthened life in old mice (Zhang et al., 2016). Garuu yeroo Interventions Testing Program NR waliin diijiinii isaa cimaaf itti fufe, umrii jireenyaa dubartoota tokko tokkootti hin dheeressine (Harrison et al., 2021).

In people. NR fi NMN ni hir’isa NAD + dhiiga keessatti (Martens et al., 2018). Barruu poositif kan beekamu NMN dubartoota 25 qabateetti itti kenname guyyaa sadii: seensitiviitiin insuliinii misoomaa akka boqonnaa 25tti cimuu, yookaan ammoo dhibee dhiigaa, faayiidaa dhiigaa fi kompaawundota qaamaa hin jijjiiramne (Yoshino et al., 2021). Akka wal-jijjiiramaa tokkotti, NR NAD fi dhukkuba Parkinson’s kan wal-qabatee ta’e (Brakedal et al., 2022); wal-jijjiiramaan guddaan itti fufeera. Akkasumas, kan itti fufuu fi kan itti fufiinsaan fayyadamuu danda’an tarreewwan kunniin akka walfakkaatuun kan agarsiisu, yeroo dheeraaf kan hin barbaachisu yoo tahu, kan hin barbaachisu ammoo kan miidhamu fi kan hin barbaachisu tarreewwan kunniin (Zhang et al., 2025; Prokopidis et al., 2025). Kan hin mul’anne: kan NAD+ fiduu umrii gahuu fi dhukkuba namaa irraa of eegsisu.

Regulation. In 2022, US Food and Drug Administration jedhutti NMN akka tarree nyaataa hin baane sababii akka daa’imaatti barreeffamaa ture; bara Seeftar 2025 kana itti fufee ture (FDA, 2025). Akka hin beeknetti, kan itti fufe yoo ta’e, waan tokkollee hin dubbatu.

Sirtuins fi seenaa resveratrol

Akkaataa ittisa: yeroo jalqabaaf ykn speculative

What it is. Sirtuins are a family of enzymes, seven in mammals, that use NAD+ to control DNA repair, metabolism and gene activity. Bara 2003, baraan tokko akka jedhetti Resveratrol, walfakkaatuun kan argame fiinbii qonnaan bultoota, Sirtuin akka hin hojjanne fi jireenya xiqqaa (Howitz et al., 2003). Bara 2006 resveratrol fayyaa fi jireenya miidiyaalee hawaasummaa irratti nyaataa-caalorii guddaan (Baur et al., 2006) Bara 2008, konkolaataa daa’imman GSK Sirtris, konkolaataa sirtuin activators, $720 million (GSK fi Sirtris, 2008) itti fufsiise.

Waan akkasii maal akka ta’e? Hidhaa kun hin milkoofne. Resveratrol umrii fiigicha miidiyaalee hawaasummaa irratti yoo hin barbaachisin (Pearson et al., 2008), akkasii keessattis Interventions Testing Program (Miller et al., 2011). Biyookimistaan argee akka argitantti sirtuuin SIRT1 akka itti fufuu isaa kan hundaa’e taggaa fluorescentii artiifii irratti yoo ta’e (Kaeberlein et al., 2005; Pacholec et al., 2010). Fi rakkoon jireenyaa kan jalqabaa sirtuuin dheeressuu fi fuula fiigicha keessatti baay’ee bahee booda yeroo haala jeekniksii itti gaafatamummaa (Burnett et al., 2011).

Waan itti fufuu danda’u. Sirtuins hariiroo hin qabu. Ga’eewwan kan sirtuu tokko, SIRT6, akka ta’an itti fayyadamanii, yeroo dheeraaf jiraatan: dubartoonni qofa bara barnootaa jalqabaa (Kanfi et al., 2012), fi bara baraan booda waggaa 27 duraa dubartoota keessatti fi waggaa 15 duraa dubartootaa keessatti, akkasumas dhibeewwan gara garaa (Roichman et al., 2021). Kunis jenetikaati, pil’aati miti. Sirtuin-aktiivatorri ittisa hin mul’anne kan namatti barachuu fi umrii dheeressu.

Telomeres fi telomeraasii

Akkaataa ittisa: yeroo jalqabaaf ykn speculative

Maal akka ta’e? Telomeraasni waa’ee DNA kan itti fufuu ta’uu isaanii kan agarsiisu yoo xiqqaate dachii kroomozoomoota keenya, akka qubee plastikii damee bu’aa sammuu keessatti argamu. Akkasumas, yeroo seeliin baay’ee wal fakkaatu, kan isaan itti fufuu ni danda’a; yoo seeliin baay’ee fakkaate, seeliin wal fakkaatuu ni daawwata ykn du’a. Enzimii Telomerasii kan itti ijaaran. Elizabeth Blackburn, Carol Greider fi Jack Szostak bara 2009 Nobel Prize of Physiology or Medicine argatan kan akka kana ta’e (Dhaabbanni Nobel, 2009).

Kanaaf, bara 2012, kutaan barnoota kansarrii biyya Espaaniitti argamuu fi itti gaafatamaa isaa Dr. Juan Carlos Muñoz, kansarrii kansarrii irratti qorannoo geggeesse, yeroo tokko tokko kansarrii kansarrii keessatti fayyadamuu danda’a. Median lifespan rose by 24 percent in mice treated at one year old and 13 percent in mice treated at two years, with no increase in cancer (Bernardes de Jesus et al., 2012). Kunis guutumaan guututti kan barbaachisaa ta’e malee kan hin replike’amneedha.

Probleemni kansar. Seelii kansaraatiin ni dalagame hin jirre, fi baay’inni isaaniis kana gochuun telomerasii itti fufsiisuun: baraaruuf, 90 keessaa 101 samples tumour akka telomerasii hojjechaa turan, fi tokkollee tishuu 50 normalii irraa hin tahin (Kim et al., 1994). Namni jeequmsa dhukkuba qalbii koronaara qabu, garuu jeequmsa kansaroota hedduu qaba, akka gliooma, adenokarsinooma fi melanoma (kansaroota qaamaa) dabalatee.Haycock et al., 2017). Telomeersi gaddaan “jaala” fi kan dheeraa “jaalaa” hin ta’in.

In people. Sababoota dhukkubawwan namatti hin jirree, kan akka diskereatoosis kongenitaa, telomerasii bu’aa hin qabneen sababa ta’uu fi miila sammuu, dachii puulaa fi du’a yeroo dheeraaf (Armanios fi Blackburn, 2012). In a trial in these patients, the hormone danazol lengthened telomeres in 11 of 12 people who could be assessed (Townsley et al., 2016). Kun ammoo dhukkuba namatti hin jirree kan itti fayyadamamu yoo ta’u, kan nama baratee miti. Ta’u akkasitti, kan jedhuu fi kan dubbatamu tokkollee hin jiru: bara 2015tti, mana barumsaa tokkotti barsiisaan kun akka jedhanitti, yeroo gara garaa, telomerasii jenneerii kan hin mul’anne biyya alaa keessatti argatte.MIT Teknooloojii Reeview, 2015).

Fuula dabalataa

Garaagarummaa ibsa: kan cimaa ta'e namoota keessatti, qorannoo jalqabaa namoota irratti taasifamaa jiru

Maal akka ta’e? Bara 2006 Shinya Yamanaka kan agarsiise yoo ta’u, yeroo ammaa kun kan jedhu Fakktorii Yamanaka (OCT4, SOX2, KLF4 fi c-MYC, ykn OSKM), seelii maqaaa dhiiraa gara seelii saanii kan akka embriyoo ta’etti deebisuuf, kan seelii tokkollee ta’uu danda’u (Takahashi fi Yamanaka, 2006). Kanarrattis, kan 2012 Nobel Prize (Nobel Prize, 2012) argate. Akkasii, umuriin seliilaa ni bu’a: mallattoowwan kimikaawwan DNA isaatu gara biqiltoota dabalataa deebi’u. The idea of fuula yoo ta’e, fakkiiwwan yeroo dheeraaf qofa akka fayyadaman, yeroo dheeraaf akka umuriin isaanii deebi’u malee yeroo dheeraaf akka seeliin isaa hin hafne.

Fakkeenyaaf, Bara 2016, go’ii waggaa tokko hin caalle OSKM itti kenname, guyyaa lamaa fi guyyaa dhibba booda. Orgaanoonni isaanii fuula duratti mul’atawwan dawaa gadi fageenyaa agarsiisu fi jireenya dheeraaf jiraatan (Ocampo et al., 2016). Bara 2020, fakkii sadiin (OSK, kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin qabnee fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin taanee fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessa c-MYC) akka hin jirree fi kansarrii-qabeessaLu et al., 2020). Reprogramming duraan ga’e kan parsiiffaa fi roorroo dachii kan baratee markooroota molekiikulaa hedduu gara biyya dhiiraa (Browder et al., 2022), fi barachuu tokko keessatti, OSK jeneetiksii dabalataa kan kenname ga’ee dubartii waggaa dheeraaf itti fufuu (Macip et al., 2024).


Riskii. Garaa garaatti deemuun rakkoodha. Akkasumas, yeroo fakkiiwwan kunniin wal-qabatee fiigicha keessatti fayyadaman, seeliin amantaa isaaniitti hin deebi’u fi tiimooma jedhamuun beekamu (Abad et al., 2013); barachuu biraatin, OSKM wal-qabatee sababaa jijjirama liqimsa fi intarneetii fi du’aa ta’e guyyaa tokko keessa (Parras et al., 2023). Doosii, yeroo fi seliiwwan jeequmsa argatan kan manneen murtiitti dhiyaatan ta’uu qaba.

The companies and the first trial. Partial reprogramming has attracted some of the largest investments in biotechnology. Altos Labs launched in January 2022 with $3 billion (Altos Labs, 2022). Retro Biosciences, backed with $180 million by Sam Altman (MIT Technology Review, 2023), works on reprogramming and says its first drug, a pill aimed at cellular recycling, entered a phase 1 trial in 2025 (Retro Biosciences, 2026). NewLimit raised $435 million in 2026 and says it plans a first human trial of a liver therapy (NewLimit, 2026). The first reprogramming therapy to reach people is ER-100 from Life Biosciences, an OSK gene therapy injected into the eye for two diseases of the optic nerve, glaucoma and non-arteritic anterior ischaemic optic neuropathy (NAION). The US Food and Drug Administration cleared the trial in January 2026 (Life Biosciences, 2026), and the first patient was treated in June 2026 in a phase 1 safety study of 18 people (ClinicalTrials.gov NCT07290244; Life Biosciences, 2026). Results will take years. Company announcements are not peer-reviewed evidence, and we will update this page as results are published.

Akkasumas

Daawwitii kan umrii miidhuu

Akkaataa ittisa: jabaa fi gaarii

Bara 2004 irraa eegalee, Interventions Testing Program (ITP) kompaawundota 54 fi miidiyaalee 30,000 ol irratti argee jira (Jiang et al., 2025). Dhisa isaas kan wal qabateedha: qorannoo tokko tokko laabaa’oota sadiitti taasifama, biqiltoota jeennetikaalaatiin wal fakkaatan waliin, akkasuma garuu deebiin kun isaan hunda keessatti akka ta’e ni yaadatama. Haata’u malee rapamycin, kompaawundota hedduu ga’e: dawaa dhiyootaa acarbose boqonnaa 22 akka umrii waggaatti dhiiraa amma ammoo boqonnaa 5 qofa dubartootaaf (Harrison et al., 2014); 17-alpha-estradiol, furmaata dhibee estrogenii, boqonnaa 19 akka dubartootaaf fi hin taane dubartootaaf (Strong et al., 2016); fi dawaa dhiyootaa canagliflozin boqonnaa 14 akka dubartootaaf qofa (Miller et al., 2020). Rapamycin walfakkaatuun akkaarboosiin argatan kan guddaa ta’e hanga ammaatti: boqonnaa 34 baratee dubartoota fi boqonnaa 28 baratee dubartootaa (Strong et al., 2022). Kanaafuu, maaliif dubartoonni baay’ee faayidaa argatan jedhus gaaffii guddaadha. Akkasumas, wanti tokkollee kan isaan keessaa hin jirree akka nama gaddisiisu hin argine.

Metformin fi TAME

Akkaataa ittisa: yeroo jalqabaaf ykn speculative

Metformin waa’ee dhiphii dhiiga kan hincaalle ta’uu isaas kan agarsiisu. Bara 2014 baraan akkasumaan kan fayyaa UK kan agarsiisu yoo ta’e, namoota dhukkubsatan dhiyootaasiin kan metforminii fudhatan yeroo dheeraaf hin jiraatin yookin kan hin dhibamne (Bannister et al., 2014), kan isaan wajjiin walqabatee, kan itti fayyadamu ta’uu isaati. Akka TAME fuula duraa (Targeting Aging with Metformin) qophaa’e akka itti fufuu yoo ta’e, dhukkuba qalbii, kansar, dementia fi du’a waliin walqabatee namoota daa’imman keessa jiran, fi akka reeffatootatti akka gammachuu godhu akka saayinsii tokko kan target (Barzilai et al., 2016). Akka Seeftaaba 2026 nuyi deebiin maxxanfame hin arganne. Haaluma kanaan, haalaan bu’aa hin qabne ta’e: barnoota Daniimarkaa keessatti argaman kan akka miseensota lamaan keessaa tokkos faayidaa jireenyaa hin arganne kan metforminii fayyadamu (Keys et al., 2022); metformiin yookaanis umrii gaddaaf yeroo dheeraaf hin barbaachisu (Strong et al., 2016); fi qorannoowwan lamaan keessatti namoota daa’imman keessa jiran faayidaa hojiirra oomishaa itti fufe (Konopka et al., 2019; Walton et al., 2019).

GLP-1

Akkaataa:

Daawwittoonni akka semaglutide hormonii ibidda, GLP-1, fakkaata, fi kan barame dhukkuba diabeetii fi miidhagaa. Akkasumas, yeroo 17,604 namoota dhukkuba dhiigaa fi qaamaa qaban irratti wal-qabatee, semaglutide dhibee dhiigaa, dhukkuba dhiigaa fi lubbuu kardiyovaskulaara akka boqonnaa 20tti (Lincoff et al., 2023) dhiphise. A study of US veterans with diabetes linked GLP-1 drugs to lower risk of many conditions, including dementia, addiction and infections, and higher risk of others, such as digestive problems and pancreatitis (Xie, Choi and Al-Aly, 2025), but such observational studies cannot prove cause. Fi yeroo dhibee Alzheimer’s jalqabaa keessatti, semaglitiidiin yoo itti fayyadamamu, dhukkubni hin daddabarre (Cummings et al., 2026). Kanneen kunniin daa’imman dhukkuboota adda addaaf saaxilaman; yoo ta’e garuu barachuu isaanii hin beekkamne.

Fuula

Akkaataa:

Akkasumas, itti nyaatuun hin barbaachisu yoo hin miidhamin jireenyaa fida, kan ta’e “anti-aging interference” jalqabaa. Akkasumas, yeroo jalqabaaf, barnootawwan lamaan guddaan yeroo dheeraaf akka hin walqabnetti kan mul’atan yoo ta’u, garuu qorannoo tokko tokkoon ni yaadatama akka kalorii reebichi fayyaa fi jireenya gaarii itti fufiinsaatti yoo ta’e yoo xiqqaate dhimmoota nyaataa fi umurii irratti hundaa’ee (Mattison et al., 2017). In the CALERIE 2 trial, 218 healthy, non-obese adults were asked to eat 25 percent less for two years and managed about 12 percent. Dhimmi dhiiga isaanii, koleesteroolii fi insuliiniin itti fufuu (Kraus et al., 2019), fi odeeffannoo tokko kan yeroo barachuu biyyooloojii, DunedinPACE, akka 2 fi 3%tti daangeffamu, garuu sa’aawwan lamaan biroon hin jijjiiramne (Waziry et al., 2023). Akkasumas, kan akka fuula fi sammuu, kan itti fayyadamu yoo hin ta’in, kan itti fayyadamu yoo ta’e, kan itti fayyadamu yoo ta’e, ykn kan itti fayyadamu yoo ta’e, kan itti fayyadamu yoo ta’e.

Dachii fi plasmaa

Akkaataa ittisa: yeroo jalqabaaf ykn speculative

Akkasumas, yeroo daandiin miidiyaa fi kan miidiyaan wal qabatu wal qabamuu, tishuun miidiyaalee, akka miidiyaalee hawaasummaa fi miidiyaalee hawaasaa, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walqabateetti, akka walConboy et al., 2005). Prootiin dhiiga tokko, GDF11, akka fakkii jajjabeessuutti kabajame, garuu hojiin boodaa itti fufuu hin dandeenye (Egerman et al., 2015). Rikoordii tokko tokko yeroo ammaa kana yaadaa jiru akka fakkii miidhaa dachii qaalii keessatti walfakkaatu yookaan kan ittisa dachii gadii caalaatti barbaachisaa ta’uu isaa: fiigicha dachaa keessatti, plasmaa baratee saffisaan fi albuuminaatiin walfakkaatuun miidhagaa, liqaa fi tishuu qubee gaarii taasise (Mehdipour et al., 2020). Akka wal-jijjiiramaa plaasiboo-kontroolaa, plaama daawwachuu (plaama itti fayyadama albumiin) yeroo hedduu akka umurii ciccimaa (Fuentealba et al., 2025), fi akka wal-jijjiiramaa dhukkuba Alzheimer’s keessatti akka dhibee cimaa qabatetti (Boada et al., 2020). Bara 2019, Addunyaa fi Daawwannaa Ameerikaan ummatatti waamicha taasise akka inni dabalatee infuushiniin plaazmaa kan ka’e namoota daa’imman irraa “barnoota kliinii hin qabne” fi rakkoolee dhabdummaa (FDA, 2019).

Akkuma yeroo epigenetiksii: umrii biyyooleessaa miidhuuf

Akka mijataa, hin ta'in akka ittisa

Akka argisiisu yoo xiqqaate wanti tokko barachuu daddabarsu, rifeensaa’oonni karaa itti fayyadamu qabdu malee waggaa hedduutti hin oolle. Akkoota epijeneetiksii fuula kimikaa (metilaasii) bakka kuma hedduu keessatti DNA fi umrii isaa kan kaasu waan ta’eef. Kan jalqabaa, kan Steve Horvath, hojiin isaa sadii fi kuma hedduutti darbame (Horvath, 2013; Hannum et al., 2013). Akkasumas, sa’aatii boodaa akka fayyaa fi umuriin isaa hin beeknetti itti fayyadamuu eegalan: PhenoAge (Levine et al., 2018), GrimAge, kan yeroo du’aa isa yaadatu (Lu et al., 2019), fi DunedinPACE, kan yookaanis namni tokko yeroo ammaa akkamitti umrii isaa gaddisiise, akka speedometeratti (Belsky et al., 2022). Namni kamiyyuu yeroo isaa kaasee kan hin du’in yoo ta’e, umrii isaa irraa gara gadiitti du’a (Chen et al., 2016).

Kan isaan hin beekne: yoo abbootiin qabeenyaa yeroon itti deebi’uu nama fayyadu. Daawwannaa tokko kan wal fakkaatu yookaanis kan wal fakkaate ta’uu danda’a. Ajajawwanis kan dhiphisan ta’uu danda’u: sampuli dhiiga tokko tokkoo kan lamaan caalu, bara dheeraaf itti fufuu danda’a, malee versiiwwan gaariin kun ni cimee (Higgins-Chen et al., 2022). Ijoolleen “umura biyolojii” itti fayyadamaa baay’ee walfakkaatu fi akka hin tahin murtiilee fayyaa kanarratti hundaa’e.

Maal akka ta’e kan nuti arge

Akkaataa:

Akka saayinsi kun itti fufuutti, shakkii guddaan bara jireenyaa gaariidhaaf kan ka’e haala fi daawwatoota namoota baay’ee keessatti qoramaniiti. Akkasumas, kan isaan hin jaallatin yoo ta’e, yeroo dheeraaf dhukkuboota umrii fi kan biroo akka hin daawwatamne gochuun ni danda’ama.

Hojii fiizikii. Organizeeshiniin Fayyaa Addunyaa guyyaatti sa’aa 150-300 hojjechuu, ykn sa’aa 75-150 hojjechuu, akkasumas, guyyaa lamaa fi kan biroo keessatti miidhagsuufi, yoo jiraate immoo, akka hin bu’u gochuun ni yaadatama. Akkasumas, hojiin yeroo hunda hojjechuu kun sababa dhukkuba qalbii, dhibee dhiigaa, dhiyootaasiis ta’e 2, kansaroota, dhibee miidhagaa fi diimiinaas (WHO, 2020). Barnoota humnaa fi jaalalaa yeroo hundaa kan barbaachisu dha.


Siqaan hin qabdu. Namni yoo siqaan itti hin baane waggaa 40 booda, boqonnaa 90 ol kan dhiifamu ta’uu isaati.Jha et al., 2013). Akkasumas, yeroo tokko tokkotti itti fufuun gargaara.

Preessii dhiigaa fi koleesteroolii. Akka wal-jijjiirama SPRINT, konkolaataa cimaa preessii dhiigaa miidhaa kardiyovaskulaara fi du’aaf nama dhiphisa, fi dhibee kognitiiwwan miidhaman ni dhiphisa (SPRINT MIND, 2019). Akkasumas, yeroo baay’ee dhukkuba kanaan walqabatee kan hin mul’anne ta’uu isaati.


Diet. In the PREDIMED trial, a Mediterranean diet supplemented with olive oil or nuts reduced major cardiovascular events by about 30 percent compared with a reduced-fat diet (Estruch et al., 2018). WHOn ni jedha: “Dhugumatti, walqunnamtii alkoolii fi fayyaa hin barbaachisu; kan cimaan gaariidha.”

Sleep. Adults are advised to sleep at least seven hours a night regularly (Watson et al., 2015); long-term short or disturbed sleep is linked to heart and metabolic disease, and sleep apnoea is common and treatable.

Konektashiinii Sochii. Akka meta-analisaa guddaatti, namoota walqabatee hawaasaa cimaa qabani fi yeroon barachuu isaanii 50% ol ta’uu danda’u (Holt-Lunstad et al., 2010).

Dhageenya, ittii ilaalu fi vaayirasii. Dhaabni dhaga’uu fakkii riizikii kan guddaan kan wal-fakkaatu akka ta’e kan hime komishina Lancet, kan 45% of cases of dementia to 14 modifiable factors (Livingston et al., 2024). In the ACHIEVE trial, a hearing intervention slowed cognitive decline by about 48 percent over three years among older adults at higher risk (Lin et al., 2023). A natural experiment in Wales found that shingles vaccination was followed by about 20 percent fewer dementia diagnoses over seven years (Eyting et al., 2025).

Kanaafuu, yeroo bakkawwan hundaa adda ba’an. Bu’aan guddaan kan dhufe yoo ummatni tokko tokkoon adda ba’e. In North Karelia, Finland, a region-wide programme from 1972 cut smoking, cholesterol and blood pressure, and deaths from coronary heart disease among people aged 35 to 64 fell by 82 percent in men and 84 percent in women by 2012 (Jousilahti et al., 2016; Puska et al., 2016). Bara 2006, erga Skootishtiin seexanni bakka ummataa ciccime keessatti akka hin jirre taasisee booda, hospitaalatti galchuun sababa dhukkubbii qalbii fi angina hin taanee irraan kan ka’e boqonnaa 17’n bara tokko keessatti dabre (Pell et al., 2008). Akkasumas, yeroon duraa kan hin jirree fi kan itti fufuu danda’u yoo ta’e, yeroon boodaa kan hin jirree fi kan itti fufuu danda’u yoo ta’e, yeroon boodaa kan hin jirree fi kan itti fufuu danda’u yoo ta’e.Ngandu et al., 2015), fi Taketoyo, Jaapan, namoota waggaa dheeraaf mana jireenyaa keessatti hirmaatan kan dhibee kana qabaman yoo ta’u, yeroo waggaa tokkoon booda kan hin dandeenye ta’uu isaanii (Hikichi et al., 2015).

Akkasumas, yeroo dheeraaf itti fayyadamuun kan danda’amu yoo hin tahin: jijjirama, dhiphisa, siqaan hin buune fi walqabatee jiraachuu. Siinyaan haaraan kan itti gaafatamu ta’uu qaba, osoo hin tahin kan itti fayyadamu.

Akkasumas, yeroo dheeraaf jireenya gaariin yoo jiraate, ummata ni muuda

Duunyaan yeroo ammaa gara jijjiirama demographicatti deemuu kan hin jirreedha. Akka Naannoon Awurooppaa, lakkoofsi dhalachuu addunyaa kun har’a waggaatti dubartii tokkotti dhala 2.25, kan ka’e 3.31 bara 1990; kutaa biyya fi naannoo hundaa’ee tokkoo ol keessatti dhalachuu qabduun isaa gara sadarkaa itti fufuu 2.1tti dabre, fi hanga tokko keessaa sadii keessatti immoo gara 1.4tti dabre. Akkasumas, yoo ta’u, lakkoofsi namoota addunyaa keessatti jiraatan, 8.2 biliyoonni bara 2024, akka baay’ee fidu kan danda’amu waggaa 10.3 biliyoonni bara 2080 fi akka cimaan 10.2 biliyoonii bara 2100. Biyyoonni fi naannooleen 63, kan lakkoofsa namootaa boqonnaa 28 qaban, baay’inni isaanii yeroo ammaa kana ol ka’e. Bara 2070, namoota waggaa 65 fi kan gadii yoo ta’an yoo xiqqaate yoo dabre yoo ta’u, yoo xiqqaate ijoollee waggaa 18 (UN World Population Prospects 2024). Sababoota dhalachuu dabree fi sababoota Local Solar System Foundation’n barachuu fi filannoo dhugaa akka maatii tokkotti deeggaruu, kan ibsame galmee keenya irratti yoo ta’u population, consumption and resources.

An older population is usually described as a burden: fewer workers supporting more retirees. The standard measure, the old-age dependency ratio, counts people aged 65 and over for every 100 people aged 20 to 64. Calculated from the UN figures, it was 18 for the world in 2024 and is projected to reach 29 in 2050 and 44 in 2100; in Japan it is already 55 (UN World Population Prospects 2024).

Haati keenya kan hin jirree

That measure assumes that a 65-year-old in 2100 will be as frail as a 65-year-old in 1950. Demographers Warren Sanderson fi Sergei Scherbov yaada isaaniin akka jedhanitti kun yakka ta’a. Akkasumas, kan isaan dhiyeessan yoo ta’e umrii bifa waggaan namootaa kan jiraatan ta’uu, osoo hin ta’in waggaan kan jiraatan ta’uu, fi kan agarsiisu akka ummata “jabaatu” ta’u kan jedhu yoo umuriin isaanii yeroo dheeraaf dabre (Sanderson fi Scherbov, 2005; Sanderson fi Scherbov, 2010). One version sets the threshold of old age where remaining life expectancy falls below 15 years: for French women, that was 58 in 1900 and nearly 75 in 2012 (Sanderson and Scherbov, 2015).

Haata’u malee, hiika hin qabu. Akka addunyaatti, umrii kan hin milkoofne kan dabre waggaa 66.8 irraa hanga waggaa 73.1tti bara 2000 fi 2019, yoo ta’u, garaagarummaa umrii kan hin milkoofne fi umrii kan hin milkoofne kan fayyaa ta’e waggaa 8.5 irraa hanga waggaa 9.6tti cimee jira (WHO Global Health Observatory; Garmany and Terzic, 2024). Baraawwan dheerinaan yeroo dheeraaf fayyaa hin qabnee fi rakkoolee fayyaa adda addaa akka qabdu taasisa. Baraawwan dheerinaaf kan kennaman yeroo fayyaan gaarii ta’u ni walfakkaata: namoota hojiirra akka jiraniif, kanneen biroo gargaaruuf, hojjechuudhaaf, barachuuf fi hirmaachuun. Kanaafuu, saayinsi kanarratti argamuu akka namatti barbaachisaa ta’e, osoo hin taanee namootaaf.

Chartii kan armaan gadii suuraa, hin tahin kiraan. Akkasumas, yoo namoonni waggaalee fayyaa argatan fi umrii isaanii yeroo hojiitti deebi’anii gargaarsa barbaachisu akka barbaadan kan isaan waliin geessu ta’e, maal akka ta’u ni yaadatama? Yoo lakkoobsi kun 65 irraa gara 70tti dabre, addunyaan bara 2100 keessatti namoonni waggaa 31 yoo ta’an hamma waggaa 100tti yeroo hojii qabanii yoo hin ta’in 44; waggaa 75 keessatti, waggaa 21, kan walqabatan sadarkaa har’aa waliin. Akkasumas, kan itti fufuu danda’an yoo ta’e, yeroon hojii fi penshinii adda bahe, akkasumas, akka nama tokko tokkotti gahee isaa kan guddaa ta’e.

Bara dheeraaf, abbaa fi haadha fayyaa ta’an

Haati warraa ijoollee isaanii boodatti deebi’anii dhaadatu. Across OECD countries, the average age of mothers at their first birth rose from 26.4 in 2000 to 29.6 in 2024 (OECD Family Database). The ovaries show marked ageing earlier than most other tissues in the body (Garrison, 2026), and declining fertility in the late thirties and forties limits how many children people who start later can have. Rikoordii barachuu dhala namaa yeroo ammaa kan geerosainsii ta’eedha: akkasumas, qorannoo VIBRANT Yunivarsiitii Kolumbia keessatti taasifameen yoo jiraate doosiin garaagarummaa rapamycin’n nama dhibee daddarbaa qabatee yoo ta’e dubartoota waggaa 35-45 (ClinicalTrials.gov NCT05836025); itti gaafatamni isaa ammallee hin maxxanfame. Yoo barachuu rifaabiitiin itti fufuu danda’ame, namoota ijoollee barbaadaniif boodatti deebi’uun isaan barbaachisuu ni dandeessa, hin dhibamne.

Maaliif demografistiin hedduu akka daawwatamu hin yaadu

Akkasumas, akka yaada walfakkaatu irratti abdii kuttuun barbaachisaadha. The Global Burden of Disease forecasters expect 155 of 204 countries and territories to have fertility below replacement by 2050 and 198 by 2100; of 47 countries where fertility has rebounded, only three have returned above replacement (GBD 2021 Fertility and Forecasting Collaborators, 2024). Haaluma kanaan, U.N.n akka jedhutti, biyyoota dhalachuu isaaniin gadii ta’an yoo jiraatan, kan ummata isaaniin baay’ee cimaan yoo ta’an, yeroo waggaa 30 keessatti akka deebi’an hin danda’amu (UN World Population Prospects 2024). Dimokiraatota biroon qabannoo dhalachuu gadii kan danda’amu ibsaniiru, yeroo sanatti qaamoleen ciccimaniif, baay’inni maatii gaarii fi qindoomina imaammata imaammataa tokko tokkoon wal jajjabeessuu (Lutz, Skirbekk and Testa, 2006), akkasumas ekonomistojni Dean Spears fi Michael Geruso akka jedhanitti yoo rakkoon hin uumamin, lakkoofsi namoota addunyaa gara fuulduraatti kan ciccimeedha (Spears and Geruso, 2025). Akkasumas, umrii dheeressuun kan kana hin fudhanne: kun yeroo dheeraaf dabree, garuu bara dheeraaf yoo nama du’e baay’ee cimaan ni dabre.

Hiypothesi keenya: bu’aa ba’uu rakkoo yeroo dheeraaf jira

Akka Local Solar System Seenaa Foundation’s kun kan ta’e yoo ta’u, rakkoo yeroo-garaa, yeroon itti deebi’uu akka ta’e osoo hin taane rakkoon itti fufuu. Kanaafu, kan nutti dhagahamuu danda’u waan ta’eef, wanti nutti dhagahamee fi kan hin dhagahamne wal bira darbaa.

Irra ga’uu.

1. Longer healthy lives mean fewer births are needed for a stable population. In a population that neither grows nor shrinks, its size equals the number of births each year multiplied by life expectancy at birth, a basic identity of demography (Preston, Heuveline and Guillot, 2001). Yoo umrii kan hin hojjenne waggaa 73 irraa hanga waggaa 90tti cimuu baate, lakkoofsi namootaa kan walfakkaatu yoo ta’e, dhalachuu tokko tokkoon waggaa tokko keessatti kan lakkaa’amudha.
2. Akkasumas, fayyaan, umrii hin taane, kan nama gargaarsa barbaade ni caala. Akkasumas, yoo jeeraashiniin dhukkuboota waggaa tokkoof kan itti fufu ta’e, raayii daa’imni isaa akka hin jirretti akka jirutti akka jiraattu yoo jiraate.
3. Dhugumatti, yeroon dhalachuu dheeraa namatti barbaachisu namootaa ijoollee isaanii akka qaban taasisa. Yoo bara baraan dhalachuu danda’u, dhalachuu boodarraan hin ta’u yoo jiraate.
4. Dhukkubsi yeroo dheeraaf deebi’ee jira. Akkasumas, yeroo ammaa kana, rakkoon kun kan ka’e yoo ta’u, rakkoon kun akka itti fufuuf carraan guddaan jiru.Myrskylä, Kohler fi Billari, 2009), kan akka yeroo hojii fi jireenya maatii wal-qabatee (Luci-Greulich fi Thévenon, 2014), malees kan itti fufe kun waldhabdee (Harttgen fi Vollmer, 2014).
5. A gentler decline gives time to adapt. The UN projects a slow peak and a slight fall this century, not a collapse, which leaves decades for science, work and family policy to adapt.

Maal yoo itti murtaa’e? Hiypothesiin deeggarsa argata yoo: umrii jireenyaa gaariin hir’atamu akka yeroo dheeraaf hin jirretti, garagalchiinsi mul’atu; qorannoo tokko kan agarsiisu akka inni tokko dhukkuboota umurii hedduu gad-lakkisu ta’uu, akka TAME’n qophaa’e; dhalachuu waggaa dheeraaf akka guddaatti cimsuu fi haadha warraa guutuun akka dabre; fi murteewwan umuriin gad-lakkisuun kan walqabatee fayyaa, osoo hin taane waggaan, akka itti fufu. Akkasumas, yoo wal-qabatee, kan itti fufuu fi kan itti fufuu ta’e, kan itti fufuu fi kan itti fufuu ta’uu danda’u, kan itti fufuu fi kan itti fufuu ta’uu hin dandeenye, kan itti fufuu fi kan itti fufuu ta’uu hin dandeenye, kan itti fufuu fi kan itti fufuu ta’uu hin dandeenye. Akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas,

Dunyaa keessatti namoota umrii dheeraaf jiraatan kan hin jirre ta’uu danda’u, sababni isaas gaaffiin kun akkasuma kan wal qabateedha. Local Solar System Hojii Fondaashinaa walfakkaatuun namootaa fi qabeenyaa.

Akkasumas, fuula kana keessatti:

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, miseensonni kunniin kan hin hojjenne yoo ta’e, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas Yoo barbaadde gargaarsa barachuu gaarii, yaada isaanii eeggate fi akka isaan gargaartan yaada, gara wabii isaaniitti. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kaan duraa yoo kennitu, yaada fi akkasii waggaa tokkoofi kan jaarmiyaa tokko tokko dubbisi.

• HelpAge International (Briteen, jaarmiyaa gargaarsa 288180) Akkasumas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas, akkasumaas,
• Age UK (Briteen, jaarmiyaa gargaarsa 1128267). Akkasumas, kan nama dhibee kana qabe yoo ta’e, yeroo dheeraaf akka hin fayyanne fi hin barbaachisu gochuuf carraaqqii ni godha.
• British Heart Foundation (Briteen, jaarmiyaa gargaarsa 225971). Akkasumas, kan itti gaafatamummaa qorannoo fi fayyaa qaamaa fi dachii irratti qabu.
• Addunyaa Dhihaa Amerikaa (Amerikaa, taxxaala hin qabnee fi hin-raabsine). Hojii barnoota fayyaa fi dhukkuboota qalbii kan deeggaru yoo ta’u, hojiin kunis akka walqabatee hojjechaa jira.
• Alzheimer’s Society (Briteen, jaarmiyaa gargaarsa 296645) fi Alzheimer’s Association (Amerikaa, jaarmiyaa hin-qabne). Akkasumas, namoonni baay’een kan hin beekne ta’an, akkasumas, namoota fayyaa qabanii fi kanneen biroon, rakkoolee fayyaa keessa seenu.

Maal akka gargaartu

• Bakka kan hin beeknetti eegala. Har’aa ka’ee, humna fi walfakkaatuun hojjechaa, fi fayyaa fayyaa yoo barbaadde dhiphaa dhiigaa kee eegsiisa.
• Ijaala dhagaa fi amanna, fi haallii maatiifi daa’imman keessanii akka kana gochuutti gargaara.
• Jarrii itti fufuu. Namni tokko waliin yeroo dheeraaf hin dubbatin, yoo ta’e; miseensa isaatti hin galchine tokko akka wal-gahii ga’u waamu.
• Jaalcha, hin ta’in. Bu’aa jijjiruu kan maxxanfame, kan itti gaafatamtoota qorannoo irratti dhiyaate, kan akka fuula duraa.
• Dhugumatti, akkanumatti, akkanumatti, yoo argee, kana fakkaata.
• Baalli keenya akka armaan gadii itti fufuu. Riikaatoonni, ambulaansii fi fakkaattooti karaa ofiin of qopheessuun akka hirmaatan kan taasisan barreeffama hirmaannaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu

• Kennedy fi kan biroo. (2014), Geeroscience: walitti qabachuun dawaa fi dhukkuba dheeraaf, Cell 159
• López-Otín et al. (2013), Dhugumatti, yeroon itti gammadu, Cell 153
• López-Otín et al. (2023), Hallmarks of aging: an expanding universe, Cell 186
• Goldman et al. (2013), Sammuu fi faayidaa ekonomeetiin kan ka’e bara dheeraaf umrii itti fufuun, fooyya’insa haaraa akka barnoota fayyaa keessatti argamsiisu ni danda’a, Saayinsii 32
• Scott, Ellison fi Sinclair (2021), Walumaa jireenyaa eeguu, Nature Aging 1
• US National Center for Health Statistics (2026), NHIS Adult Summary Health Statistics, 2025, and the NHIS 2025 sample adult file
• Inistiitiyuutii Naannoo Kansarootaa Ameerikaa, SEER*Explorer, dhibee kansaroota adda addaa yeroof, 2019-2023
• Manly et al. (2022), Istiimating the prevalence of dementia and mild cognitive impairment in the US, JAMA Neurology 79
• Garmany fi Terzic (2024), Gaaffileen fayyaa-dhaabbata jireenyaa addunyaa gidduutti biyyoota 183 akka dhaabbata fayyaa addunyaatti, JAMA Network Open 7
• Inistiitiyuutii Naannoo Ameerikaa kan Waajjira Aadaa fi Dhaabbata, Programmii Ijaarsa Interveniishinii
• Vézina, Kudelski fi Sehgal (1975), Rapamycin (AY-22,989), antibiyootiki antifungaal, Journal of Antibiotics 28
• Harrison et al. (2009), Rapamycin itti kenname yeroo dheeraaf jireenya keessatti umrii dheeressuuf kan gargaaru yoo ta’e, Nature 460
• Miller fi kan biroo. (2011), Rapamycin, garuu resveratrol ykn simvastatin hin taane, umrii jireenyaa haadha warraa jeekneetii heterogeenii, Journals of Gerontology A 66
• Miller fi kan biroo. (2014), Rapamycin-mediated lifespan increase in mice is dose and sex dependent, Aging Cell 13
• Mannick et al. (2014), inhibition mTOR fiduu hojii immune keessatti namoota waggaa dheeraaf, Science Translational Medicine 6
• Mannick et al. (2018), TORC1 inhibition enhances immune function and reduces infections in the elderly, Siineessaa Meeshaalee Dabalataa 10
• Mannick et al. (2021), Akkasumas, yeroon itti fayyadama mTOR akka hin jirree fi akka hin barbaachisu kan agarsiisu qorannoowwan 2b fi 3 ta’an., Lancet Longevity Sammuu 2
• Moel et al. (2025), Influence of rapamycin on safety and healthspan metrics after one year: PEARL trial results, Aging 17
• Lee, Kuerec fi Maier (2024), [Targeting ageing with rapamycin and its derivatives in humans: a systematic review](https://doi.org/10.1016/S2666-7568(23) 00258-1), Lancet Healthy Longevity 5
• Lamming et al. (2012), Rapamycin-induced insulin resistance is mediated by mTORC2 loss and uncoupled from longevity, Science 335
• Haaluma kanaan, DailyMed: sirolimus prescribing information akka ta’e ibse.
• Coppé et al. (2008), fenotyypiin sekreetorii kan walqabatee seneessummaa fi hojiin sel-nonautonomy of oncogenic RAS fi p53 tumour suppressor, PLOS Biology 6
• Baker et al. (2011), Clearance of p16Ink4a-positive senescent cells delays ageing-associated disorders, Nature 479
• Baker et al. (2016), Seelii p16Ink4a-positive uumamaa ta’an umrii jireenyaa gaarii itti fufan, Nature 530
• Zhu et al. (2015), Achilles’ tapha seelii senescent: from transcriptome to senolytic drugs, Aging Cell 14
• Xu et al. (2018), Senolytics hojii fiizikii gaarii fi umrii dheeressuu bara dheeraaf, Nature Medicine 24
• Yousefzadeh et al. (2018), Fisetin seenoteraapiin kan fayyaa fi umrii dheeressu, EBioMedicine 36
• Jaarmiyaalee fi kkf. (2019), Senolytics fibroosis pulmonaa idiopathic: deebiin ergaa-in-human, open-label, pilot study, * EBioMedicine * 40
• Hickson et al. (2019), Senolytics seelii senescent namootaaf dhiphisa, EBioMedicine 47
• Farr et al. (2024), Injifannoon daawwannaa senoliitikii intermitentee kan irratti metaboolii eessatti dubartoota postmenopause: faayidaa 2 walfakkaatuun itti gaafatamummaa kanarratti dhiyaate, Nature Medicine 30
• Gonzales et al. (2023), Teeraapii senoliitikii dhukkuba Alzheimer’s miidhagina: qorannoo faayidaa faayidaa 1, Nature Medicine 29
• Unity Biotechnology (2025), ASPIRE faayidaa 2b fi sirtaa diiguu, US Securities and Exchange Commission
• Mills fi al. (2016), Akkuma nikotiinaamidii mononukleotiidiin yeroo dheeraaf itti fayyadamu, dhibee fiziolojii waggaan walqabatee kan daawwatame, Metaboolizimii Sellaa 24
• Zhang et al. (2016), NAD + mul’inni hojii mitokondriyal fi seelii fuula gaarii fi cimsa jireenyaa fiduu keessatti, Siineessaa 352
• Harrison et al. (2021), 17-a-estradiol yeroo dheeraaf jireenya keessatti umrii dheeressaa fi umuriin dubartii UM-HET3; nikotiinamide riboside fi daa’imman biroo torbaan waggaa tokkoof hin miidhan, Aging Cell 20
• Martens et al. (2018), Suppileeshinii nikotiinamide riboside yeroo dheeraaf ni to’atame fi NAD + olkaasuu keessatti waggaa fuula duraa fi dabalataa, Nature Communications 9
• Yoshino et al. (2021), Nikotiinamide mononukleotiin seensitiviitii insuliinii mastiitiifi dubartoota prediabeetii hir’isa, Sayansi 372
• Brakedal et al. (2022), Study NADPARK: qorannoo faayila I kan walfakkaatu ta’uu nikotiinaamidii ribosiidii dhukkuba Parkinson keessatti, Cell Metabolism 34
• Zhang et al. (2025), Fakkeenya ittisa nikotiinamide mononucleotide suuta-suutaa irratti glucose fi lipid metabolism for adults: a systematic review, Reviews Critical in Food Science and Nutrition 65
• Prokopidis et al. (2025), Injifannoon nikotiinamiidii mononukleotiidii fi ribosidii irratti masakaa fi hojii misoomaa skeletoonii, Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle 16
• Addunyaa fi Daawwannaa Daawwannaa Ameerikaa (2025), deebii dhaamsa lammiilee irratti NMN, docket FDA-2023-P-0872
• Howitz et al. (2003), Molekulaawwan salphaan sirtuuins akka Saccharomyces cerevisiae’tti yeroo dheeraaf jiraatan, Nature 425
• Baar et al. (2006), Resveratrol fayyaa fi jireenya miidiyaalee hawaasaa irratti dhimmoota baay’ee-calorie, Nature 444
• Pearson et al. (2008), Resveratrol daawwachuu bara-qabatee fi imics transcriptional aspects of dietary restriction without extending life span, Cell Metabolism 8
• Kaeberlein et al. (2005), Substrate-specific activation of sirtuins by resveratrol, Journal of Biological Chemistry 280
• Pacholec et al. (2010), SRT1720, SRT2183, SRT1460, fi resveratrol hin tahin sirt1, Journal of Biological Chemistry 285
• Burnett fi kan biroo. (2011), Afaan sirr2 kan hin jirree fi kan hin mul’anne kan C. elegans fi Drosophila, Nature 477
• GlaxoSmithKline fi Sirtris Pharmaceuticals (2008), warra-qabeessa-barreeffamaa, Komishinaa Securities fi Exchange Ameerikaa
• Kanfi et al. (2012), Sirtuuin SIRT6 umrii jireenyaa fiigicha dhiiraa kan hundeessuudha, Nature 483
• Roichman et al. (2021), Hoomistaasii humnaa cimsuun SIRT6 yeroo jireenyaa gaarii itti fufuu, Nature Communications 12
• The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2009 and 2012
• Bernardes de Jesus et al. (2012), Telomeraasiin jeenetiksii fiigicha dabalataa fi umrii dheeressuuf kan hin barbaachisu, EMBO Molecular Medicine 4
• Kim et al. (1994), Associiation kan ta’e telomerasii namaa hojiirra oolchuu waliin seelii hin du’an fi kansar, Science 266
• Telomeres Mendelian Randomization Collaboration, Haycock et al. (2017), Associatioon gidduutti telomeere length fi riizikii kansarrii fi dhukkuboota non-neoplastic, JAMA Oncology 3
• Armanios fi Blackburn (2012), Sindromoota telomera, Nature Reviews Genetics 13
• Townsley et al. (2016), Daanaazol fayyaa dhukkuboota telomera, NEJM 374
• Takahashi fi Yamanaka (2006), Induksii seelii saanii pluripotent kan ka’e kan embriyoo fi fibroblastii adoo fi kultii fakkii, Cell 126
• Ocampo et al. (2016), In vivo amelioration of age-related hallmarks by partial reprogramming, Cell 167
• Lu et al. (2020), Reprogramming to recover youthful epigenetic information and restore vision, Nature 588
• Browder et al. (2022), Reprograammachiinsi parsiiffaa in vivo jijjiiramoota molekulaara kan walqabatee waggaan yeroo dawaa fizyolojii keessatti daawwata, Nature Aging 2
• Macip et al. (2024), Reprogramming-meedii-jiiniin kan ittisa-ga’ee kan dheereffatu fi kan wareegama yeroon walqabatee kan mudate yoo ta’u, Cellular Reprogramming 26
• Abad et al. (2013), Reprogramming in vivo produces teratomas and iPS cells with totipotency features, Nature 502
• Parras et al. (2023), In vivo reprogramming leads to premature death linked to hepatic and intestinal failure, Nature Aging 3
• Life Biosciences (2026), FDA’n ergamtoota ER-100 fi qaama jalqabaa kan itti fayyadame; tarreeffama qorannoo NCT07290244
• Haaluma kanaan, Altos Labs (2022), Retro Biosciences (2026), NewLimit (2026); fi MIT Technology Review (2023) kan walqabatee Retro Biosciences
• Jiang et al. (2025), barreeffama hojiin itti gaafatamummaa fi qorannoo, Journals of Gerontology A 80
• Harrison et al. (2014), Acarbose, 17-α-estradiol, fi nordihydroguaiaretic acid yeroo dheeraaf jireenya gaddaaf itti fayyadamu yoo ta’e dubartoota, Aging Cell 13
• Strong et al. (2016), Duumaatti jireenya dheeressuufi fiigicha dubartoota waliin walqabatee agonisti estrooganii, antioksaandiiti, α-glukosidaasiin hin danda’amne ykn Nrf2-inducer, Aging Cell 15
• Strong et al. (2008), Nordihydroguaiaretic acid and aspirin increase lifespan of genetically heterogeneous male mice, Aging Cell 7
• Miller fi kan biroo. (2019), Suppileeshinii gliisiinii umrii fiigicha dubartootaa fi dhiiraa dheeressa, Aging Cell 18
• Miller fi kan biroo. (2020), Canagliflozin umrii jireenyaa itti fufuu danda’a qondaaltota jeekneetii heterogeenii dubartootaaf garuu dubartoota hin taane, JCI Insight 5
• Strong et al. (2022), Namoonni jireenyaa kan faayidaa argatan walitti makamuun rapamycin plus acarbose fi captopril keessatti qondaaltota jeekneetii heterogeenii, Aging Cell 21
• Bannister et al. (2014), Namoota dhibee suujaatiin qabaman 2 kan hin qabnee fi kan hinqabne waliin akka jiraatan danda’u?, Diabeetis, Obesitiis fi Metaboloomii 16
• Barzilai et al. (2016), Metformin akka oolchuu keessatti kan itti fayyadamu, Cell Metabolism 23
• Keys et al. (2022), Dhugumatti itti fufiinsa mirgoota jireenyaa kan dhiyootaatiisi tarree 2 irratti walqabatee metforminii waliin walqabatee kan walqabatee mitii, International Journal of Epidemiology 51
• Konopka et al. (2019), Metformiin adabbii mitokondriyalaatiin akka barbaachisu taasisa akka hojii aerobicii keessatti baratan, Aging Cell 18
• Walton et al. (2019), Metformiin hiypertrofii masakaa dabalatee akka deebiitti barbaachisoo ta’e hojiirra oolchuu keessatti namoota daa’imman (MASTERS), Aging Cell 18
• Lincoff et al. (2023), Semaglutide fi guutiiwwan kardiovaskulaara obbiisii hin qabnee fi dhiyootaasiis (SELECT), NEJM 389
• Xie, Choi fi Al-Aly (2025), Mapping of the effectiveness and risks of GLP-1 receptor agonists, Nature Medicine 31
• Cummings et al. (2026), Semaglutide oraal ta’uu fi dhukkuba Alzheimer’s kan jalqabaa (evoke and evoke+), The Lancet 407
• Mattison et al. (2017), Barruu Kaloorii fayyaa fi jireenya mootii rhesus ni fooyya’isa, Nature Communications 8
• Kraus et al. (2019), 2 waggaan reebicha kalorii fi riizikii kardiometaboolii (CALERIE), Lancet Dhiibeessaa & Endokrinolojii 7
• Waziry et al. (2023), Injifannoon dhimmoota yeroo dheeraaf itti gaafatamummaa kalorii irratti meetira DNA metilaayiinsii barachuu biolojii, Nature Aging 3
• Conboy et al. (2005), Rejuvenation of aged progenitor cells by exposure to a young systemic environment, Nature 433
• Mehdipour et al. (2020), Rejuvenation of three germ layers tissues by exchanging old blood plasma with saline-albumin, Aging 12
• Egerman et al. (2015), GDF11 cimsa waggaa fi fuula baruu gadda skeletal, Cell Metabolism 22
• Fuentealba et al. (2025), Anaalisiin multi-omics biomarkers kan agarsiisu kan hirmaachisu bara jireenyaa biolojii keessatti deebiin walfakkaatuun plaazmaa therapetic, *Aging Cell * 24
• Boada et al. (2020), Akkasumas, yeroon itti fayyadama fuula kana keessatti ibsame kan walfakkaatu ta’uu isaa ni yaadatama., Alzheimer’s & Dementia 16
• Addunyaa fi Aadaa Oromoo (2019), Dhaabbilee fayyaa fi waldaawwan fayyaa kanneen biroos akkasumaas miseensota isaaniitti
• Horvath (2013), DNA methylation age of human tissues and cell types, Genome Biology 14
• Hannum et al. (2013), Profiiloota metiilaasii jenoma-baraa fiduu fideewwan kuantitatiiwwan dhibeewwan namaa kan baraaru, Molecular Cell 49
• Levine et al. (2018), Biyomarkaarri epigenetiksii barachuu yeroo jireenyaa fi fayyaa (PhenoAge), Aging 10
• Lu et al. (2019), DNA methylation GrimAge strongly predicts lifespan and healthspan, Aging 11
• Belsky et al. (2022), DunedinPACE, DNA methylation biomarker of the pace of aging, eLife 11
• Chen et al. (2016), Meetiriwwan umrii biolojii kan hundaa’e DNA metilaayiin: meta-analyysii yeroo du’aa itti aanaa, Aging 8
• Higgins-Chen et al. (2022), Solution kompitaraa akka nuuf ta’u yeroo epigeneetikaa, Nature Aging 2
• Organizeeshiniin Fayyaa Addunyaa (2020), Guddaawwan kan ka’e hojii fiigichaa fi haala sedentary
• Jha et al. (2013), dhaabbata seexanii fi faayidaa itti fufuu bara 21ffaa keessatti Ameerikaatti, NEJM 368
• SPRINT MIND Investigators (2019), Effect of intensive vs standard blood pressure control on probable dementia, JAMA 321
• Estruch et al. (2018), Preevalensiifi preeksii dhukkuboota kardiyovaskulaara waliin walqabatee dhimmoota Mediteranee, NEJM 378
• Watson fi kan biroo. (2015), Ijoollee fayyaa akka ofirraa ittisu kan gargaaru, Ijoollee 38
• Holt-Lunstad et al. (2010), rifaatota hawaasaa fi riisikooti du’aa, PLOS Medicine 7
• Livingston et al. (2024), Preeversii, interreesiifi fayyaa dementii: gabaasa 2024 kan Komishinii itti gaafatamaa Lancet, The Lancet 404
• Lin et al. (2023), Immigrant intervention versus health education control to reduce cognitive decline (ACHIEVE), The Lancet 402
• Eyting et al. (2025), Ejjennoo wal-qabatee kan vaayirasii herpes zoster irratti mul’atu, Nature
• Paluch et al. (2022), Jijjiirama guyyaa fi du’a sababoota hundaa: meta-analyysii kohortoota addunyaa 15, The Lancet Public Health 7
• Jousilahti et al. (2016), 40-year CHD umrii du’a fi hojiin sababoota riizikii keessatti du’aa dabalatee: qorannoo Qorannoo Karelia Kibbaa, Golbaan Qulqulluu 11
• Puska et al. (2016), Bakka bu’iinsa, qaamoleen, hojiirra oolchuu fi dandeettiiwwan naannoo Karelia Kibbaa, Global Heart 11
• Vartiainen et al. (2010), Fakkeenyaaf, yeroo ammaa kana, sababaa dhukkuba kardiyovaskulaara kan ta’e, International Journal of Epidemiology 39
• Pell et al. (2008), Leegannoo hin-ta’iin fi hospitaalatti galchuun sababa dhukkuba koronaara, NEJM 359
• Ngandu et al. (2015), Intiressa multi-domena waggaa 2 akka hin dhiphiinneef namoota umrii dheeraa qaban keessatti (FINGER), The Lancet 385
• Hikichi et al. (2015), Effect of an community intervention program promoting social interactions on functional disability prevention for older adults: the JAGES Taketoyo study, Journal of Epidemiology and Community Health 69
• Naannoon, Departamentiin Dhimmoota Ekonomiyaa fi Soshaala, Dipaawdii Poolisii (2024), Poopulaatioonni Addunyaa 2024: Fuula-Fuula Galmee and data files
• Sanderson fi Scherbov (2005), Average remaining lifetimes can increase as human populations age, Nature 435
• Sanderson fi Scherbov (2010), Remeasuring aging, Science 329
• Sanderson fi Scherbov (2015), Dhugumatti, cimsiinsi jireenya namaa kan geessu yoo ta’e, umrii namootaa kan cicciru, PLOS ONE 10
• Organizeeshiniin Fayyaa Addunyaa, Observatoire Fayyaa Addunyaa: umrii fi umrii jireenyaa gaarii
• OECD Family Database, Aadaa dubartoota yeroo dhalachuu fi dabalataan umrii
• Garrison (2026), Beyond reproduction: the ovary as a systemic regulator of female health and aging, PLOS Biology 24
• Vibrant study of rapamycin and ovarian ageing, ClinicalTrials.gov NCT05836025
• GBD 2021 Fetaliitii fi Forecasting Collaborators (2024), Fetaliitii addunyaa 204 biyyatti fi naannoo, 1950-2021, kan itti fufu ta’e hanga 2100, The Lancet 403
• Lutz, Skirbekk fi Testa (2006), Hypothesis of low-fertility trap, Vienna Yearbook of Population Research
• Spears fi Geruso (2025), After the Spike: Population, Progress, and the Case for People, Simon & Schuster
• Preston, Heuveline fi Guillot (2001), Demography: Measuring and Modeling Population Processes, Blackwell
• Myrskylä, Kohler fi Billari (2009), Advances in development reverse fertility declines, Nature 460
• Luci-Greulich fi Thévenon (2014), Ijoollee siyaasan ‘qabsa’uu’ kan danda’u maal?, European Journal of Population 30
• Harttgen fi Vollmer (2014), A reversal in the relationship of human development with fertility?, Demography 51
• MIT Technology Review (2015), 2015 in biomedicine
• Deetaa hojjechaa kan ka’e Komishina hojjechaa Ingliilaand fi Walaayliitti fi akka hin-ga’iin ta’uu US kan ka’e ProPublica Nonprofit Explorer