Afaanoota armaan gadii keessaa tokko yookaan saayinsiidhaan fakkaata, ykn immoo akka hin taane kan agarsiisu. Jaalchisee fiduu Akkasumas dubbisi Afaan Ingiliizii
Namni tokko silhouettee keessa jiraachu qaba.
Ijaarsa Rooda

The Light Initiative

Akka seenaa keessatti, namni tokko yookaan tokkollee akka hin argine fi gara galaxiya kana hin argine. Haatiwwan baay'een kan baratan har'a hin argin, yookaanis rakkoon nutti hin deebi'in.

Baraawwan miliyoonaan lakkaa’aman, namni tokko illee kan hin turre guyyaa qulqulluu keessatti kan argee wanta tokko arge: kuulee miliyoonaan lakkaa’aman fi cillaa dachii dachee. Kanaafuu, kalanda, navigate, diinaa fi saayinsii ijaare. Akka jireenyaattis, kan nurraa bu’e booda, nuti isa qabnu. Ijaarsa Haaraa jiru akka itti deebi’u, fi kun rakkoo naannoo tokko kan ta’e yoo ta’e guyyaan itti fufuu barbaadde.

Sammuun guyyaa

Akka atlasni addunyaa kan caala saalaa artiifiitti, 80% namoota addunyaa, fi 99% namoota Ameerikaa fi Awurooppaa, biyya keessaa keessa jiraatan, caala saalaa irrati. Namoota sadii keessaa tokko kan akka addunyaatti hin jiru gara galaxii kaa’ee irraa akka jiraatan. Kana malees, rakkoon itti fufe: saayintistoota kuma hedduutu xiqqaate yoo xiqqaate, galaana guyyaan akka bara 2011 fi 2022 gidduutti 9.6% ta’e kan argame, kan yeroo waggaa afurii keessatti gammachuu isaa du’aa’u.

1 fi 3(Falchi et al., 2016)
9.6%bara 2011 hanga 2022 (Kyba et al., 2023)
988 miliyoonabirds killed by collisions with buildings each year in the US alone, many drawn by lights (Loss et al., 2014)

Habashaan gaariin

Akka hin taanee fi gaasii garaana, poolisiin nuffii hin mul’atu. Lampiin siif, siildee fi ciminaan deebi’a. Fuulliwwan kunniin kan hin caalle, bakka bu’oota meeshaalee fayyaa hunda keessatti ni mul’ata, fi yeroo baay’ee miira elektirikii irraa ni eeggata. Magaalaawwan, kibbaa fi parkiijiiwwan addunyaa hundaan bakka sammuun cimmaatti ta’uu kan mirkaneesse nuura isaanii jijjiiruun.

Poolisii nuuraas kan ta’e yoo nutti hin deebine.

Namoota siiloota'an keessaa gara galaxiya fuula-qabeenya.
Under a truly dark sky the Milky Way casts a glow of its own.

Maal Light Initiativen hojjatu

Maaliif samaan siif maraaf?

Mappii Pollution Light kan Yurii Stare’s, gammachuu samaa artiifii bakka tokkollee addunyaatti agarsiisa, kan hundaa’e daataa satelliitii. Projeektii saayinsii namaa Globoo fi Haadha yookaan namni tokko akka sammuun isaa isa tokkoon itti miira isaa qofatiin miira, fi akka isa tokkoon itti miira isaa addeessu.

![Eertiraa, Afrikaa fi Kibbaa-Middaa guyyaa seenuun gara galaana, akkasumas hiriira magaalaan ittii galanii fi reefanni.](../../../assets/initiatives/europe-africa-at-night.jpg “Eertiraa, Afrikaa fi Kibbaa-Midhaa guyyaa, kan walfakkaatu dataa satelliita Suomi NPP’n bara April fi October 2012’tti argame irraa. Sateliitiiwwan suuraa akka kana keessaa tokko kan ta’e waan ta’eef mappii polulasii nuuraatii: bakka tokkollee nuuraatiin walqabate gara olaatti deebi’a. Qabeenya: NASA “Observatoire de la Terre, domaine public”)

Maal akka gargaartu

  • Kuleewwanii keessan hidhuu. Kubbaa Miilaa fi Ji’a keessatti hirmaatu yeroo hedduu waggaatti; obsichi keessan akka dataa ta’e.
  • Ijaala keessanii jalqabaa: ittii galchi, gara gadiittitti fiduu, ittis ta’uu, ittis ciccimuu fi akka saa’aa ykn sensorii jijjiruu galchi.
  • Akkasumas, akkasumas. Lafee baay’ee jabaa kan itti fufu ta’u, osoo hin taanee sababii. Haati-gaafatamuun fi bu’aa-qabeessa akkanumatti ni hojjeta.
  • Guyyaa kee barreessi. Deebi’ee poolitiika ittisa bishaanii kan akka shelping, temperatures of color warm of 3000 K or lower, dimming after midnight, and dark-sky protection for parks.
  • Qabsoo galteewwanii akka armaan gadii fi lafee gara-garaa booda dhiifamu.
  • Kutaa galaana galchi. Teleskoopni guyyaa dhuunfaa keessatti qalbii namatti jijjiira akka hin jirree. Fuula tokko akka eegaltu barruu hirmaachisaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu