Agrivoltaïca: zonne-energie over gewassen
Een hectare landbouwgrond kan tarwe verbouwen of elektriciteit produceren, en als je de panelen hoog genoeg zet, kun je een groot deel van beide doen. De vraag is welke gewassen, waar en tegen welke prijs.
Tobi Kellner (CC BY-SA 4.0)
Zonneparken hebben land nodig, en het beste land voor zonne-energie, open, vlak en zonnig, is vaak landbouwgrond. Dat zorgt voor een stil conflict tussen voedsel en energie. Agrovoltaïca (ook wel agrofotovoltaïca of solar sharing genoemd) probeert dit op te lossen: panelen op hoge steunpilaren of in rijen met grote tussenruimtes, met gewassen of weidegrond eronder en daartussen.
De eerlijke samenvatting: **agrovoltaïsche zonnepanelen verhogen de totale opbrengst van een hectare, vaak met 50 tot 80%, maar ze geven altijd wat elektriciteit op in vergelijking met een normaal zonnepark, geven vaak wat gewasopbrengst op in vergelijking met een open veld en kosten meer om te bouwen dan beide. Het wint waar schaduw het gewas helpt, waar het land te waardevol is om op te geven of waar regels vereisen dat de landbouw doorgaat.
Wat het is
Er zijn drie brede ontwerpen (Fraunhofer ISE, 2024):
- Bovenliggende (op palen) systemen. Panelen op een frame van vier tot zes meter hoog, zodat tractoren en maaidorsers eronder kunnen passeren. Het best bestudeerde voorbeeld is Heggelbach in Zuid-Duitsland.
- Interspace systemen. Rijen panelen op normale hoogte met brede gecultiveerde stroken ertussen. Verticale, tweezijdige (bifaciale) panelen op het oosten en westen zijn een variant: in Eppelborn-Dirmingen in Duitsland laat een verticaal systeem van 2 MW minstens 90% van het land bebouwbaar.
- Grazing en bestuiving onder conventionele zonneboerderijen. Schapen onder panelen komen veel voor; de landbouwwaarde per hectare is lager, en sommige experts tellen dit helemaal niet mee als agrovoltaïek.

Tussen deze typen zitten kassen met zonnedaken en panelen over boomgaarden, wijngaarden en bessen (waar ze hagelnetten en plastic afdekkingen kunnen vervangen).
Hoe het werkt
Licht wordt gedeeld, niet verdubbeld. Zonlicht op een veld is een vast budget: ongeveer 1.000 tot 2.000 kWh per vierkante meter per jaar in de meeste landbouwgebieden. Panelen onderscheppen een deel ervan en het gewas krijgt de rest. De truc is dat veel gewassen geen gebruik kunnen maken van vol zomerzonlicht. De fotosynthese in een blad stijgt met licht en wordt dan plat bij een punt van lichtverzadiging; boven dit punt voegt extra licht hitte- en waterstress toe in plaats van groei. Schaduwtolerante gewassen zoals bladgroenten, klavergras, veel fruit en bessen verzadigen vroeg en verliezen weinig als een deel van het licht wordt weggenomen (Fraunhofer ISE, 2024). Zonne-hongerige gewassen zoals maïs of tarwe verliezen in een koel jaar meer.
De land equivalent ratio. De standaard manier om een gedeeld veld te beoordelen is LER = Y_crop,shared / Y_crop,alone + Y_power,shared / Y_power,alone. In eenvoudige woorden: tel het aandeel van een normale oogst dat je nog krijgt op bij het aandeel van de elektriciteit die je van een normaal zonnepark krijgt. Een LER van 1,0 betekent dat delen niet beter is dan het land in tweeën splitsen; 1,6 betekent dat een gedeelde hectare het werk doet van 1,6 aparte. Modellering door Dupraz en collega’s voorspelde 1,35 tot 1,73 voor tarwe en zonne-energie in Zuid-Frankrijk (Dupraz et al., 2011).

Schaduw verandert het microklimaat. Onder panelen blijft de grond in het voorjaar en de zomer koeler, verdampt er minder water en kan het gewas het in hete, droge periodes beter doen dan in het open veld (Barron-Gafford et al., 2019; Fraunhofer ISE, 2019). De panelen winnen ook: de vochtige lucht boven planten houdt ze iets koeler dan panelen over kale grond.
Elektriciteit per hectare daalt. Rijen moeten worden uitgesplitst voor licht en machines, dus er passen minder panelen. In Heggelbach was het geïnstalleerde vermogen per hectare ongeveer 25% lager dan bij een conventioneel zonnepark, maar doordat de dubbelzijdige panelen hoog boven de grond werden geplaatst, werd er extra gereflecteerd licht opgevangen. De elektriciteit per hectare bedroeg dus 83% van die van een normaal zonnepark.
De grenzen van
Theoretisch. Zonlicht wordt gedeeld: elk kilowattuur licht dat de panelen opnemen, krijgt het gewas niet. Agrovoltaïsche zonnepanelen kunnen alleen beter zijn dan gescheiden landgebruik als het gewas niet al het licht gebruikt dat het ontvangt (of er schade door oploopt). Bij een hoge paneeldichtheid krimpen beide oogsten: een normaal zonnepark bedekt veel meer grond dan enig gewas kan verdragen.
Practical.
- Gewaskeuze. In een normaal Duits jaar kosten bovengrondse systemen tarwe, aardappelen en knolselderij 18 tot 19% van hun opbrengst. Dat is alleen acceptabel als de elektriciteitsinkomsten dit goedmaken en de oogst boven wat boeren verhandelbaar achten blijft (ongeveer 80%).
- Structuurkosten. Hoge frames die een maaidorser overspannen, vereisen meer staal en diepere funderingen: Fraunhofer schat € 372 per kWp voor de montage van bovengrondse systemen tegenover € 76 voor grondgemonteerde zonnepanelen (Fraunhofer ISE, 2024).
- Ongelijkmatig licht en regen. Schaduw- en druppellijnen bewegen zich over de dag, zodat gewassen ongelijkmatig groeien en regen in lijnen van paneelranden afloopt tenzij het wordt verzameld of verspreid.
- Boerderijwerk. Steunen komen in de weg; bij Heggelbach namen de stroken eromheen 8% van het veld uit productie.
- Regels en land. In veel landen verliest een veld onder panelen zijn agrarische status of subsidies, tenzij er regels worden vastgesteld die definiëren wat echt tweeërlei gebruik is, zoals de Duitse norm DIN SPEC 91434 en de Franse aanbestedingen voor agrovoltaïsche systemen (Fraunhofer ISE, 2024).

Echte projecten, gemeten
| Project | Wat het is | Wat werd gemeten of gerapporteerd | Bron |
|---|---|---|---|
| Heggelbach, Duitsland (vanaf 2016) | 194 kWp dubbelzijdige panelen op 5 m steunen over een derde hectare; rijen 9,5 m uit elkaar; tarwe, aardappelen, knolselderij, klavergras | 2017: klaver −5,3%, andere gewassen −18 tot −19%; efficiëntie van het landgebruik 160%. 2018 (warm, droog): knolselderij +12%, aardappelen +11%, tarwe +3%, klaver −8%; efficiëntie van het landgebruik 186%. licht op het gewas 30% lager. elektriciteit 1.266 kWh per kW in het eerste jaar en 1.285 kWh per kW in 2018 (249.857 kWh), tegen een Duits gemiddelde van ongeveer 950 | Fraunhofer ISE, 2017; 2019 |
| Biosfeer 2 testterrein, Arizona, Verenigde Staten | Groentegewassen geteeld onder panelen in een droog klimaat, vergeleken met open percelen en een normale zonne-array | Schaduw verminderde de droogtestress van planten en verhoogde de voedselproductie voor sommige gewassen; panelen boven planten liepen koeler dan over kale grond | Barron-Gafford et al., 2019 |
| Gelsdorf, Duitsland (2021) | 258 kWp semi-transparante panelen over een biologische appelboomgaard, vergeleken met hagelnetten en plastic afdekkingen | Onderzoek naar licht, gewasbescherming en acceptatie door het publiek (resultaten in uitvoering) | Fraunhofer ISE, 2024 |
| Gobi woestijnrand, China | 700 MWp over bessenplantages, ook bedoeld om woestijnvorming te vertragen | Capaciteit gemeld; geen onafhankelijke oogstgegevens gepubliceerd | Fraunhofer ISE, 2024 |
| Japan, “zonne-energie delen” | Meer dan 3.000 kleine installaties sinds 2013 subsidies | Aantal gerapporteerde systemen | Fraunhofer ISE, 2024 |
Twee lessen vallen op. Ten eerste gaf hetzelfde systeem in het ene jaar een resultaat van 160% en in het volgende jaar 186%, omdat het weer veranderde wat schaduw betekende voor de gewassen: agrovoltaïca moet over vele seizoenen worden beoordeeld. Ten tweede publiceren de grootste systemen ter wereld het minst gewasgegevens. Het sterkste bewijs komt nog steeds van een handvol onderzoekslocaties.
Doorzichtige zonnepanelen: het delen van licht op kleur
Gewone panelen delen het licht door de ruimte: een strook van het veld is in de schaduw, de volgende is in de zon. Een nieuwere familie van panelen probeert het in plaats daarvan op kleur te verdelen. Planten groeien op zichtbaar licht, van violet bij 400 nanometer tot dieprood bij 700, de band noemen wetenschappers fotosynthetisch actieve straling. Rood licht drijft fotosynthese het meest efficiënt voor elk deeltje van licht, maar blauw en groen licht worden ook gebruikt (De vrouw, 1971). Slechts 43% van de energie in zonlicht op de grond valt in die band; ongeveer 5% is ultraviolet en 52% is infrarood, dat gewassen niet kunnen gebruiken om te groeien (onze integratie van het ASTM G173 referentiespectrum). Een paneel dat alleen de ultraviolette en infrarood zou nemen, in principe, laat het gewas bijna al het licht dat het kan gebruiken.
Er worden vijf benaderingen getest, in zeer verschillende stadia:
- Semi-transparante panelen met tussenliggende cellen (commercieel). Gewone siliciumcellen worden op glas uit elkaar gezet zodat het licht door de openingen valt; de Gelsdorf appelboomgaard in bovenstaande tabel gebruikt ze. De handel is eenvoudig: de elektriciteit daalt in lijn met het gebied dat zonder cellen blijft (Traverse et al., 2017). In een vergelijking van vier commerciële kassentypen in Europa daalde het licht binnen gedurende een jaar gemiddeld met 0,8% voor elke extra 1% van het dak bedekt met panelen, en een noord-zuid lay-out en een schaakbordpatroon verspreidden het licht gelijkmatiger (Cossu et al., 2018).
- Gekleurde, luminescente panelen (kleine commerciële installaties). Een kleurstof in het glas absorbeert een deel van het blauwe en groene licht en leidt dit naar stroken siliciumcellen; de rest gaat er doorheen, waardoor het glas zijn magenta gloed krijgt. In proeven van de Universiteit van Californië, Santa Cruz, met een commerciële teler, toonden tomaten onder deze panelen weinig verandering in het aantal en gewicht van hun vruchten en gebruikten ze iets minder water (Loik et al., 2017). De maker, Soliculture, zegt dat het de eerste commerciële luminescente zonneconcentrator in 2012 heeft geïntroduceerd en zijn panelen in kassen in de Verenigde Staten en Canada heeft geïnstalleerd (Soliculture).
- Semi-transparante organische zonnecellen (laboratorium en pilot). Dunne koolstoffilms kunnen worden afgestemd om voornamelijk dieprood en nabij-infrarood licht te absorberen. Onderzoekers van de North Carolina State University kweekten rode bladsla onder filters gemaakt van drie verschillende organische celmaterialen en vonden geen significant verschil in vers gewicht of chlorofyl (Ravishankar et al., 2021). Hun energiemodel vond dat kassen die met dergelijke cellen worden overdekt meer energie in een jaar zouden kunnen maken dan zij in warme en gematigde klimaten van de Verenigde Staten gebruiken (Ravishankar et al., 2020). In het laboratorium heeft een semi-transparante organische cel een efficiëntie van 8,8% bereikt terwijl 41% van het zichtbare licht doorgelaten wordt (Bates et al., 2023). Hoe lang organische cellen buitenshuis meegaan is nog steeds de grote open vraag (Traverse et al., 2017).
- Volledig transparante panelen (laboratorium, eerste raamproducten). Deze absorberen alleen ultraviolet en nabij-infrarood licht en zien er bijna uit als helder glas. De eerste, in 2011, veranderde 1,3% van het zonlicht in elektriciteit terwijl meer dan 65% van het zichtbare licht doorkwam (Lunt en Bulović, 2011). Bedrijven als Ubiquitous Energy maken nu transparante zonnecoatings voor ramen. We vonden nog geen gepubliceerde veldproeven van gewassen onder hen.
- Licht-verschuivende films die geen elektriciteit maken (commercieel). Quantum dot films, verkocht voor kassen door UbiQD, veranderen ultraviolet en blauw licht in rood. Rode romaine sla gekweekt onder films die uitstraalden bij 600 en 660 nanometer kreeg 13% en 9% meer eetbare droge massa dan onder een gewone film (Parrish et al., 2021). Ze horen hierbij omdat zonnepanelen dezelfde truc gebruiken, namelijk het vangen van de kleuren die een gewas het minst gebruikt.

Andere bedrijven verkopen glas voor boerderijen met hun eigen claims. Brite Solar in Griekenland biedt semi-transparante panelen met een nanocoating die volgens de fabrikant ultraviolet licht omzet in rood licht, waarbij de transparantie tussen 30% en 80% kan worden gekozen voor elk gewas (Brite Solar). Insolight in Zwitserland verkoopt een gewasbedekking waarvan ze zeggen dat het ongeveer 20% van het licht naar elektriciteit stuurt en 80% voor de planten behoudt bij een kwekerij van 1,6 hectare (Insolight). Dit zijn de eigen cijfers van de bedrijven, geen onafhankelijke studies.

Wat dit optelt. Kleurselectieve panelen zijn het meest elegante idee in de agrovoltaïca en de gewasresultaten tot nu toe zijn bemoedigend: sla en tomaten groeiden er net zo goed onder als zonder, en sla onder lichtafstotende folie groeide beter. De vangst is elektriciteit. Een paneel dat het gewas het meeste van het zichtbare licht laat, moet leven op ultraviolet en infrarood, en de transparante en organische cellen van vandaag veranderen slechts een paar procent tot minder dan 10% van het zonlicht in kracht, terwijl commerciële siliciumpanelen zijn gestegen van ongeveer 17% naar iets minder dan 25% in tien jaar (Fraunhofer ISE, Photovoltaics Report, 2026). We vonden geen onafhankelijke gepubliceerde kosten voor luminescente, organische of transparante broeikaspanelen. Voor een kweker is de test waar deze pagina steeds weer naar terugkeert: één seizoen van gewogen oogsten en gemeten elektriciteit onder het nieuwe glas, naast een identiek huis zonder.
Wat het kost
| Optie | Kosten van elektriciteit | Jaar en bron |
|---|---|---|
| Hoge bovengrondse agro-PV (meer dan 4 m), Duitsland | Gemiddeld ongeveer €0,08 per kWh (8,15 eurocent), ongeveer 50% boven grondgemonteerde zonne-energie | 2024, Fraunhofer ISE-richtlijn |
| Interspace agrovoltaïsche systemen, Duitsland | Gemiddeld ongeveer €0,06 per kWh (6,03 eurocent), iets boven grondgemonteerde zonne-energie | 2024, dezelfde bron |
| Agrovoltaïca in het algemeen | € 0,06 tot € 0,10 per kWh | 2024, dezelfde bron |
| Extra geïnstalleerde kosten ten opzichte van een grondgemonteerd zonnepark, Verenigde Staten | $0.07 to $0.80 per W (hoogste voor gewassen onder hoge structuren) | 2020, NREL, Horowitz et al. |
| Zonne-energie op grote schaal, Verenigde Staten | $0.04 to $0,10 per kWh | Juni 2026, Lazard LCOE+ versie 19 |
| Benchmark: zonne-energie op het dak van een gebouw | ongeveer $ 0,19 central | Bekijk ons Fan Wall model |
| Commerciële en gemeenschappelijke zonnepanelen op daken, Verenigde Staten | $0.09 to $0,20 per kWh | June 2026, Lazard |
Wat de tabel zegt: tegenover de benchmark van het dak van de site is agrovoltaïsche stroom goedkope elektriciteit; tegenover een normaal zonnepark is het duurder. Het geval is niet het goedkoopste kilowattuur maar het kilowattuur dat geen oogst kost. Fraunhofer merkt op dat een boerderij die gebruik maakt van eigen stroom, in plaats van elektriciteit te kopen voor 14 tot 16 cent per kWh, 7 tot 9 cent bespaart op elke opgewekte kWh.

Waar het kan winnen, en waar het niet kan
Het kan winnen:
- Hete, droge en zonnige gebieden, waar schaduw en lagere verdamping gewassen helpen en irrigatie verminderen.
- Fruit, bessen, wijnstokken en groenten De panelen vervangen een kostenpost die de boer sowieso betaalt, en zijn dus niet geschikt voor boeren die al hagelnetten, regenhoezen of schaduwdoek nodig hebben.
- Schaduwtolerante gewassen en grasland Klavergras, sla, spinazie en vele kruiden.
- Plaatsen waar landbouwgrond beschermd is en een normale zonneboerderij niet zou worden toegestaan, of waar gemeenschappen bezwaar hebben tegen het verlies van velden.
- Boerderijen die hun eigen stroom gebruiken voor irrigatiepompen, koelhuizen, melken, drogen of elektrische machines.
Het kan niet winnen:
- Alleen al op de goedkoopste elektriciteit. Een normale zonneboerderij op land waar niemand wil boeren zal altijd goedkoper zijn.
- Met zon-hongerige gewassen in koele, bewolkte klimaten, waar elk beetje licht telt voor de opbrengst.
- Waar grote machines vrij moeten kunnen werken, tenzij de constructie hoog en breed is, wat het precies duur maakt.
- Waar subsidies of regels het een vermomde zonneboerderij maken. Een paar schapen grazen onder dicht opeengepakte panelen is nuttig, maar het is niet de land-sharing winst waar deze pagina over gaat.

Wat is bewezen, plausibel en speculatief
Bewezen: dat gedeeld land een land equivalent ratio kan bereiken die ruim boven 1 ligt (160% en 186% gemeten in Heggelbach); dat schaduw de opbrengst van zon-hongerige gewassen in normale jaren met ongeveer een vijfde vermindert bij 30% lichtreductie; dat schaduw sommige gewassen helpt in warme, droge omstandigheden; dat hoge structuren de kosten van elektriciteit verhogen.
Plausibel: dat agrovoltaïsche systemen de weerstand van gewassen tegen hitte en droogte verbeteren naarmate het klimaat warmer wordt (ondersteund door proeven en modellering, zoals gesimuleerde regenmaïs in Noord-Italië die steeds meer opbracht onder panelen (Van der Veen et al., 2018)); dat panelen hagelnetten en plastic afdekkingen in de fruitteelt kunnen vervangen; dat alleen al Duitsland ruimte heeft voor ongeveer 1.700 GW aan agrovoltaïsche energie op geschikte gewassen (Fraunhofer ISE, 2024).
Speculatief: Grote wereldwijde schattingen zoals “minder dan 1% van de landbouwgrond kan de mondiale energievraag compenseren” (Adeh et al., 2019), die opslag, rasters en gewassen negeren; langetermijneffecten op de bodem en landbouweconomie over 25 tot 30 jaar; hoe gewassen reageren onder zeer verschillende panelgeometrieën die niet in het veld zijn getest.

Open onderzoeksvragen
- Welke gewassen, in welke klimaten, houden minstens 80% van hun opbrengst onder 20 tot 40% schaduw, over tien seizoenen, niet één of twee?
- Kunnen tracking panelen die draaien om licht door te laten in kritieke gewasstadia vaste panelen genoeg verslaan om hun kosten te rechtvaardigen?
- Hoe moet regenwater van panelen worden verzameld en verspreid zodat het helpt in plaats van erodeert?
- Wat kosten hoge constructies echt om meer dan 30 jaar op werkende boerderijen te onderhouden, en wat zijn de gevolgen voor verzekeringen en machines?
- Hoe tellen de regels “echte” landbouw onder panelen zonder vermomde zonneparken uit te nodigen?
- Wie is eigenaar van de waarde: de boer, de grondeigenaar of de energieontwikkelaar?
Wat een werkend prototype nodig zou hebben
Voor een nieuw agrovoltaïsch idee (een nieuwe structuur, een nieuwe trackingstrategie, een nieuw teeltsysteem) betekent een werkend model een echt gewas en echte panelen, gemeten tegen een referentieperceel zonder panelen, voor ten minste één volledig seizoen.
| Fase | Werk | Wat het bewijst | Ruwe kosten | Tijd |
|---|---|---|---|---|
| 0. ontwerpstudie | Licht- en schaduwsimulatie over het jaar, gewasmodel voor het gekozen gewas, structuur en kostenraming | Het ontwerp houdt genoeg licht voor het gewas op papier | $10k to $30k | 2 tot 3 maanden |
| 1. Kleine perceeltest | Een paar kilowatt panelen op een gerepliceerd perceel met een open referentieperceel; lichtsensoren (PAR), bodemvochtigheid, opbrengst bij oogst, elektriciteit gemeten | Gemeten gewasopbrengst en elektriciteit, een eerste land equivalent ratio | $40k to $120k | 1 groeiseizoen |
| 2. Veldproef voor meerdere seizoenen | 50 tot 200 kW over een werkveld met een boer, twee of meer seizoenen, bemonstering onder leiding van een agronoom | Variabiliteit van jaar tot jaar, toegang tot machines, acceptatie door boeren | $250k to $600k | 2 tot 3 jaar |
| 3. Commerciële piloot | Vergunningen, netaansluiting, bouwkundige certificering, gewasverzekering | Een bankable project | Afhankelijk van de grootte | 1 tot 2 jaar |
Fasen 0 tot en met 2 kosten ongeveer $300,000 to $750.000, voornamelijk voor staal en de jaren van agronomie. Dit zijn onze schattingen, geen offertes.

Wie we nodig hebben
- Agronomist of gewasfysioloog om teeltsoorten te kiezen, gerepliceerde percelen te ontwerpen en opbrengst en kwaliteit te meten.
- PV systeemontwerper vertrouwd met bifacial en tracking systemen en shade modelling.
- Structureel ingenieur voor hoge, lange overspanningsconstructies onder wind- en sneeuwbelastingen.
- Boer partner met een veld, machines en geduld voor een meerjarige proef.
- Hydroloog Voor regenverdeling, bodemvocht en irrigatie besparingen.
- Agrarisch econoom en landgebruiksjurist om de business case en de regels te testen.
Heb je een beter idee?
Misschien heb je een goedkopere structuur, een gewassysteem dat van schaduw houdt of een slimmere manier om panelen door de dag te verplaatsen. Sommige leden van de Local Solar System Foundation hebben misschien contacten die een pitch voor een sterk energie-idee zouden kunnen horen. Om een idee te pitchen, moet er een werkend model zijn dat daadwerkelijk kracht produceert, gemeten op een instrument, niet geclaimd. Ook papieren ideeën zijn welkom: als de natuurkunde en de cijfers kloppen, kunnen we ze hier op de website publiceren. Het aantrekken van kapitaal zonder een werkend model is erg moeilijk en we kunnen geen financiering, rendementen of introducties beloven.
Voor agrovoltaïek is de goedkoopste meting die als werkend model telt één groeiseizoen van een klein perceel onder panelen naast een identiek open perceel, met lichtsensoren, de oogst gewogen en de elektriciteit gemeten. Dat geeft een eerste gemeten land equivalent ratio. Stuur het in via het bijdrageformulier en kijk hoe het zich verhoudt tot andere ideeën op de ideeradar. Zuster benaderingen: drijvende zonne- gebruikt wateroppervlakken in plaats van velden, en PV-thermische daken maken daken doen twee banen.
Bronnen
- Fraunhofer ISE (2017). De zon benutten voor stroom en productie: agrofotovoltaïsche systemen verhogen de efficiëntie van het landgebruik met meer dan 60 procent. Persbericht, Heggelbach eerstejaarsresultaten.
- Fraunhofer ISE (2019). Agrofotovoltaïsche systemen: hoge oogstopbrengst in de hete zomer van 2018. Persbericht.
- Van der Meer, M. et al. (2024). Agrovoltaïca: kansen voor de landbouw en de energietransitie. Een richtlijn voor Duitsland](https://www.ise.fraunhofer.de/content/dam/ise/en/documents/publications/studies/APV-Guideline.pdf), 3e druk. Fraunhofer ISE.
- Van der Veen, A., van der Veen, M. et al. (2019). Agrofotovoltaïsche systemen: toepassingen, uitdagingen en kansen. Een recensie. Tijdschrift voor Landbouw en Natuurbeheer 39, 35.
- Van der Meer, H., van der Veen, J. et al. (2011). Combinatie van zonnepanelen en voedselgewassen voor een optimaal landgebruik: naar nieuwe agrovoltaïsche systemen. Tijdschrift voor Hernieuwbare Energie 36(10), 2725-2732.
- Van der Meer, M.A., van der Veen, J., van der Veen, A. et al. (2019). Agrovoltaïsche systemen bieden wederzijdse voordelen in de voedsel-energie-water nexus in droge gebieden. Tijdschrift voor Natuurkunde 2, 848-855.
- Amaducci, S., Yin, X. en Colauzzi, M. (2018). Agrovoltaïsche systemen om het landgebruik te optimaliseren voor de productie van elektrische energie. Tijdschrift voor Toegepaste Energie 220, 545-561.
- Adeh, E.H., Good, S.P., Calaf, M. en Higgins, C.W. (2019). Het zonne-energiepotentieel is het grootst boven gewassen. Wetenschappelijke Berichten 9, 11442.
- Horowitz, K., Ramasamy, V., Macknick, J. en Margolis, R. (2020). Kapitaalkosten voor fotovoltaïsche installaties met dubbel gebruik: benchmark 2020 voor op de grond gemonteerde PV-systemen met bestuivervriendelijke vegetatie, weidegrond en gewassen. NREL/TP-6A20-77811.
- Lazard (juni 2026). Levelized Cost of Energy+, versie 19: zonne-energie voor nutsbedrijven $40 to $98 per MWh; gemeenschaps- en C&I-zonne-energie $88 to $197 per MWh.
- McCree, K.J. (1971). Het werkingsspectrum, de absorptie en de kwantumopbrengst van fotosynthese in gewassen. Tijdschrift voor Landbouwkunde 9, 191-216.
- ASTM G173-03 referentie luchtmassa 1,5 spectra, via het National Laboratory of the Rockies (voorheen NREL). De aandelen van energie per band zijn onze integratie van het globale tilt spectrum.
- Van der Meer, M.C., van der Veen, J., en van der Meulen, R. (2017). Opkomst van zeer transparante fotovoltaïsche systemen voor gedistribueerde toepassingen. Natuur en Milieu 2, 849-860.
- Cossu, M., Deligios, P.A., van der Veen, J. et al. (2018). Beoordeling en vergelijking van de zonnestralingsverdeling binnen de belangrijkste commerciële fotovoltaïsche kassen in Europa. Tijdschrift voor Duurzame Energie 94, 822-834.
- Loik, M.E., Carter, S.A., van der Veen, J. et al. (2017). Golflengte-selectieve zonne-fotovoltaïsche systemen: het voeden van kassen voor plantengroei op de voedsel-energie-water nexus. Earth’s Future 5, 1044-1053.
- Van der Veen, M., van der Veen, J. et al. (2021). Balans tussen gewasproductie en energieoogst in biologische zonnekassen. Tijdschrift voor Natuurkunde 2, 100381.
- Van der Meer, E., van der Veen, J. et al. (2020). Het bereiken van kassen met netto nul energie door het integreren van semitransparante organische zonnecellen. Joule 4, 490-506.
- Bates, M., Malhado, C., Yang, C., Herrera, C.K. en Lunt, R.R. (2023). Hoogrenderende transparante en semi-transparante fotovoltaïsche cellen gebaseerd op een laag-voor-laag depositie. Solar RRL 7, 2200962.
- Lunt, R.R. en Bulović, V. (2011). Transparante, nabij-infrarood organische fotovoltaïsche zonnecellen voor raam- en energiezuigende toepassingen. Tijdschrift voor Toegepaste Natuurkunde 98, 113305.
- Van der Veen, J., van der Veen, A. et al. (2021). Het optimaliseren van spectrale kwaliteit met quantumdots om de gewasopbrengst in gecontroleerde omgevingen te verbeteren. Communicatiebiologie 4, 124.
- Fraunhofer ISE (2026). Fotovoltaïsche Rapport, versie van 14 juli 2026.
- Bedrijfsinformatie (de eigen verklaringen van de bedrijven, geen onafhankelijke proeven): Soliculture; Ubiquitous Energy; UbiQD, UbiGro; Brite Solar; Insolight.
- Local Solar System Foundation (2020, model bijgewerkt 2026). De Fan Wall: open model, benchmark voor zonnepanelen op het dak.