کێڵگەی نیوتن

تۆپێک بە خێرایی و خێراتر لە سەرەوەی چیاکانەوە فڕێ بدە هەتا دەخولێتەوە، پاشان دەردەچێت.

ESO/S. Guisard (www.eso.org/~sguisard) (CC BY 4.0)

کێڵگەی نیوتن

ئەمە چیە؟ ئیسحاق نیوتن توانی لە بیری خۆیدا تۆپێک دروست بکات لەسەر چیای بەرز کە بە خێرایی لە ئاسمانەوە هەڵدەکەوێت. بە هێواشی تۆپەکە فڕێ بدە و دادەبەزێت. بە خێرایی فڕێی بدە و زەوی بە خێرایی دەڕوات ، بۆیە هەرگیز ناکەوێت. ئەوە دەوری خۆرەیە

چۆن بەکاری دەهێنیت: دیاریکردنی خێرایی دەستپێکردن بە بەکارهێنانی پەڕگە یان دانە خێراکە، پاشان پاڵدان لەسەر ئاگر. وێنەی پێشتر لەسەر ڕوونما دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی بتوانیت بەراوردیان بکەیت.

خێرایی دەستپێکردن

خێرایی ئۆبیجی دابڕاو لێرەدا

خێرایی دەرچوون لێرە

وڵاتی خێرایی دەستپێکردن

ئەوەندە خێرا؟

تۆ تەقەی لێبکە
فڕۆکەی جێت، نزیکەی 900 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا (0.25 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا)
گوللەی تەقینەوە، نزیکەی 1 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا
خێرایی ئۆبێر
خێرایی

چیای بەرزتر لە هەرچی ڕاستەقینە دروست کراوە بۆ ئەوەی بتوانیت بیبینیت. دژایەتی هەوا پشتگوێ خراوە

ئەمە تاقی بکەەوە

فشاری "Jet airliner" بکە و فڕێی بدە، پاشان "Rifle bullet" بکە و فڕێی بدە.ئاگاداری: هەردووکیان بە یەک کاتدا دێنە خوارەوە تەنانەت شتەکانی ڕۆژانەی زۆر خێرا هیچ نزیکایەتیەکیان لەگەڵ ئەو خێراییەی هەیە کە دەوری خۆر بدەن
فشار بدە سەر خێرایی و فڕێی بدەئاگاداری: تۆپەکە دەگەڕێتەوە بۆ کێڵگە. هەموو کاتێک دەڕوات، بەڵام بەردەوام لە زەوی دووردەکەوێتەوە. بەم شێوەیە ستاشنی ئاسمانی نێودەوڵەتی لەسەر جێگیر دەبێت
خێرایی خولانەوەی خۆر کەمێک خێراتر بێت، پاشان کەمێک خێراتر.ئاگاداری: خێراتر: دایرەکە بەرەو خوارەوە دەچێت و بەشێکی ڕێگاکە دەڕوات. خێراتر: دایرەکە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو شێوەی هەوارێکی درێژ کە دوور دەکەوێتەوە و دەگەڕێتەوە.
فشاری خێرایی دەرچوون بکە و فڕێی بدە، پاشان گۆڕینی هەسارە بۆ مانگئاگاداری: بە خێرایی دەرچوون تۆپەکە دەچێت و هەرگیز ناگەڕێتەوە. لەسەر مانگ، کە گوشارەکەی لاوازترە، خێرایی خولگەی تەنها نزیکەی 1.6 کیلۆمەترە لە چرکەیەکدا.

وشەکان بۆ زانین

بیرۆکەی پشتەوەی

بۆچی تۆپی جوڵەی خولانەوە دادەنیشێت؟

هەرگیز ناکەوێتەوە. ڕووکاری زەوی بە نزیکەی 5 مەتر بەرەو خوار دەڕوات بۆ هەر 8 کیلۆمەترێک کە تێیدا دەڕۆیت، وە هەر شتێکی داخستراو لە یەکەم چرکەدا بە نزیکەی 5 مەتر دەڕوات. بۆیە تۆپێک کە بە خێرایی 8 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا بەرەو لایەک دەجوڵێت بە خێرایی 5 مەتر لە چرکەیەکدا دەڕوات لە کاتێکدا زەوی بە خێرایی 5 مەتر دەچێت. هەرگیز نزیکتر نابێتەوە لە زەوی.

بۆچی ئەوەندە بەرزە؟

لەسەر زەوی بەرزی چیاکان نزیکەی 510 کیلۆمەترە (%8 لە درێژی زەوی) کە زیاترە لە بەرزی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ئاسمانی (حوالي 400 کیلۆمەتر)، بۆیە تۆپەکە لە سەرەوەی هەموو هەوادا دەست پێدەکات. لە خوارەوە لە هەوادا، بەربەستکردن خێرایی تۆپەکە کەم دەکاتەوە و گەرمی دەداتێ پێش ئەوەی بگاتە خێرایی جوڵەی دەوری. لەبەر ئەوە راکتەکانی ڕاستەقینە یەکەم جار لە هەوادا هەڵدێن و پاشان بە خێرایی بەرەو لاوە دەڕوات.

سەرچاوە: کێشی و قەبارەی هەسارەکان لە NASA/JPL (bodies.json)ەوە؛ ڕێگاکان دوو ئۆبێرتە ڕاستەقینەکەن. خێرایی ڕۆژانەیان ڕێژەی ئاساییە: فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان بە نزیکەی 900 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا گەشە دەکەن، و گوللەی تفەنگەکان بە نزیکەی 0.7 بۆ 1.2 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا دێنە دەرەوە، نزیکەی 1 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا بۆ ئەوی خێرا.

جێبە زانیاریەکان (ناوچەی گۆڕینی نوسراو)

خێرایی دابڕاو خێراتر بێت: دەکەوێتە دواوە. لە نێوان خێرایی دابڕاو و خێرایی دەرچووندا: دەخولێتەوە. بە خێرایی دەرچوون یان زیاتر: بۆ هەمیشە جێدەهێڵێت.

خێرایی پێویست لە سەرەوەی چیاکان
وڵاتی	خێرایی ئۆبیجی دابڕاو لێرەدا	خێرایی دەرچوون لێرە
Erd	7,61 km/sn	10,8 km/sn
Heyv	1,62 km/sn	2,29 km/sn
Behram	3,42 km/sn	4,84 km/sn

ئامرازەکان و وانەکان تەنها بۆ فێربوون بەکاردەهێنرێن. نابێت بەکاربهێنرێن بۆ گەڕان، پلانی ئەرک یان هەر بڕیارێکی کارگێڕی. گواستنەوەی بڕوانامە بێ پارەیەو پشتگیری ناکرێت نوسراوەکانی پەروەردەیی بخوێنەوە