Geothermische warmtepompen
Een paar meter onder de grond blijft de bodem het hele jaar door op dezelfde milde temperatuur. Een warmtepomp kan die constante warmte gebruiken om een huis te verwarmen met een kwart van de elektriciteit die een kachel nodig zou hebben.
Paul Gipe / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
In 2017 sloot Ball State University in Indiana de laatste van de vier kolengestookte boilers die haar campus al tientallen jaren verwarmden. In plaats daarvan boorde het ongeveer 3.600 boorgaten onder zijn terrein en koppelde ze via twee energiestations aan warmtepompen die de campus verwarmen en koelen. Het systeem kostte ongeveer $65 miljoen, en de universiteit heeft zich ertoe verbonden om haar broeikasgasemissies met bijna 80.000 ton per jaar te verminderen (Wikipedia, Ball State University).
Een warmtepomp is een energiebron die gebruikmaakt van de zonne-energie. Het is een vermenigvuldiger: het gebruikt elektriciteit om warmte die al in de grond zit naar een gebouw te verplaatsen, en levert drie tot vijf eenheden warmte voor elke eenheid elektriciteit die het gebruikt (IEA, 2022). Het is volwassen, betrouwbaar en stil. Het is ook duur om te installeren, daarom besteedt deze pagina evenveel tijd aan kosten als aan fysica.
Wat het is
Een warmtepomp heeft drie onderdelen: a Aardlus van plastic pijp begraven in greppels of in boorgaten, gevuld met water en antivries; een Elektrische warmtepomp Een koelkast is een apparaat ter grootte van een koelkast. Warmtedistributiesysteem, zoals radiatoren of vloerverwarming. In de winter neemt het vloeistof in de lus warmte op uit de bodem en concentreert de warmtepomp deze tot 35 tot 55 °C voor de woning. In de zomer kan dezelfde machine in omgekeerde richting draaien, het gebouw koelen en warmte teruggeven aan de grond.

Kleine woningen met tuinen kunnen gebruik maken van horizontale lussen die 1 tot 2 m diep zijn gelegd. De meeste andere gebouwen gebruiken verticale boorgaten, meestal 15 tot 150 m diep; een vrijstaand huis dat 10 kW warmte nodig heeft, kan drie boorgaten van 80 tot 110 m nodig hebben (Wikipedia, Grondwarmtepomp). Hele straten en campussen kunnen één gebied van boorgaten door een Het thermische netwerk: een waterkringloop bij kamertemperatuur die meerdere gebouwen met elkaar verbindt, elk met zijn eigen warmtepomp.

Hoe het werkt
Een warmtepomp is een koelkast binnenstebuiten. Een werkvloeistof (het koelmiddel) verdampt bij lage temperatuur in een warmtewisselaar die is aangesloten op de aardlus, waardoor warmte wordt geabsorbeerd. Een compressor knijpt de damp samen, waardoor de temperatuur stijgt. In een tweede warmtewisselaar condenseert het en geeft die warmte af aan het water dat naar de radiatoren gaat. Een expansieklep laat de druk zakken en de cyclus begint opnieuw.
De vermenigvuldiger. De geleverde warmte gedeeld door de gebruikte elektriciteit is de prestatiecoëfficiënt, COP. De Carnot COP is het beste wat een warmtepomp ooit kan doen:
COP_max = T_hot / (T_hot − T_cold), met temperaturen in kelvin.
Het leveren van water bij 40 °C (313 K) uit de grond bij 5 °C (278 K) na warmtewisselaarverliezen geeft 313 / 35 ≈ 8.9. Echte machines bereiken ongeveer half Van de Carnot-figuur, dus ongeveer 4.5. Twee dingen volgen direct uit de vergelijking:
- De lift is belangrijker dan wat dan ook. Elke graad tussen de bron en de radiatoren kost efficiëntie. Door de aanvoertemperatuur te verhogen van 35 °C naar 55 °C daalt onze gemodelleerde grond-bron COP van ongeveer 4,5 tot 3,0. Grotere radiatoren of vloerverwarming, die bij lagere temperaturen werken, maken elke warmtepomp beter.
- De brontemperatuur is van belang. Buitenlucht is het koudst precies wanneer warmte het meest nodig is. Bij −7 °C en 55 °C stroming daalt een luchtbron-eenheid in ons model naar ongeveer 2,3; de grond, bij ongeveer 10 °C, geeft 3,0 bij dezelfde stromingstemperatuur. Dat is het hele voordeel van de grond.

De grond is een trage batterij. Een paar meter dieper verdwijnen de dagelijkse schommelingen; op 10 tot 20 m zit de grond dicht bij de lokale gemiddelde jaarlijkse luchttemperatuur, en dieper warmt het met ongeveer 0,025 °C per meter (Wikipedia, Grondwarmtepomp). De warmte in de aarde komt voornamelijk van de zon die het oppervlak verwarmt, niet vanuit de kern. Een boorgat dat alleen maar warmte onttrekt, koelt het gesteente eromheen langzaam af in de loop van de jaren en een dichtbevolkt veld met boorgaten kan sneller afkoelen dan de grond herstelt. Het teruggeven van warmte in de zomer, door het koelen van gebouwen, houdt het evenwicht. Daarom werken gedeelde netwerken die verwarmings- en koelingsbelastingen combineren zo goed.
Het seizoensgetal. De COP op een specificatieblad wordt gemeten onder één testconditie. Wat telt is de seizoensprestatiefactor (SPF): de warmte die gedurende een heel jaar wordt geleverd, gedeeld door alle gebruikte elektriciteit, inclusief pompen en back-upverwarming. Veldtests meten de SPF en deze is altijd lager dan de laboratorium COP.
De grenzen van
- Natuurkunde. De Carnot-limiet beperkt de COP voor een bepaalde lift; er ontsnapt geen koudemiddel of compressor. Echte machines zijn al ongeveer de helft van dat bedrag, en de beste een beetje meer.
- Bodemcapaciteit. Elke meter boorgat kan slechts enkele tientallen watt warmte leveren, afhankelijk van het gesteente en het grondwater, dus de warmtebehoefte van een gebouw bepaalt hoeveel meters moet worden geboord. Boren is de grootste enkele kostenpost.
- Ruimte en toegang. Boorinstallaties hebben toegang nodig; dichte stadsblokken, monumentale gebouwen en kleine percelen hebben misschien nergens om te boren.
- De bouwkwaliteit. Een lekkend huis met kleine radiatoren heeft een hoge aanvoertemperatuur nodig, waardoor de COP daalt; isolatie en grotere stralers komen vaak eerst.
- De elektriciteitsprijzen. De bedrijfskosten zijn afhankelijk van de prijs van elektriciteit gedeeld door de prijs van de brandstof die het vervangt. Waar elektriciteit meer dan drie keer zoveel kost als gas per kWh, zoals in het Verenigd Koninkrijk, heeft de warmtepomp een jaarlijkse COP van bijna 3 nodig om de bedrijfskosten te kunnen compenseren.
- Vaardigheden. Een goed ontwerp en een goede inbedrijfstelling maken het verschil met echte SPF, en de vaardigheden van installateurs zijn in veel landen schaars.

Echte projecten, gemeten
| Project | Waar, wanneer en hoe | Schaal | Wat wordt gemeld |
|---|---|---|---|
| Fraunhofer ISE-veldtest, WPsmart op voorraad | Duitsland, bestaande woningen gebouwd tussen 1850 en 2001, monitoring vanaf 2017 | Lucht- en grondgebonden systemen in bewoonde woningen | Jaarlijkse SPF: grondbron ongeveer 4,1 (bereik van ongeveer 3,3 tot 4,7), luchtbron ongeveer 3,1 (bereik van ongeveer 2,5 tot 3,8) (Fraunhofer ISE) |
| Ball State University geothermisch systeem | Muncie, Indiana, VS, voltooid 2017 | Ongeveer 3.600 boorgaten, twee energiecentrales, ongeveer $65 miljoen | Vervanging van alle vier kolengestookte ketels; de universiteit heeft zich ertoe verbonden om bijna 80.000 ton per jaar minder broeikasgassen uit te stoten (Wikipedia) |
| Eversource genetwerkte geothermische piloot | Framingham, Massachusetts, Verenigde Staten, 2024 | Ongeveer drie dozijn huizen en gemeentelijke gebouwen op een loop van een mijl | Eerste door een nutsbedrijf gerund thermisch netwerk in de VS; een schoolgebouw, een brandweerkazerne en openbare woningen onder de gebruikers; ongeveer $18.6 miljoen; het netwerk is gepland om te verdubbelen in grootte (PBS NewsHour, 2025) |
| Colorado Mesa Universiteit geo-uitwisseling | Grand Junction, Colorado, Verenigde Staten | 16 gebouwen, 1.2 miljoen vierkante voet, op een gedeelde omgevingsloop | Levert 90% van de verwarming en koeling op de campus; de universiteit rapporteert een energiebesparing van $1,5 miljoen per jaar (US DOE case study) |
| Boiler Upgrade-regeling | Engeland en Wales, 2022 tot 2026 | 82.651 subsidies betaald voor warmtepompen en biomassaketels tegen april 2026 | Grondwarmte is een kleine minderheid: 98% van de aanvragen waren voor lucht-water warmtepompen (DESNZ, 2026) |
De vijfde generatie warmtenetwerken in Europa, lussen met omgevingstemperatuur die warmte delen tussen gebouwen via individuele warmtepompen, zijn op tientallen locaties beoordeeld (Buffa et al., 2019). Hun efficiëntie hangt sterk af van hoe goed verwarming en koeling in balans zijn.

Wat het kost
Een warmtepomp produceert geen elektriciteit, dus de vergelijking met onze site-wide benchmark (zonnepanelen op het dak bij ongeveer € 0,19 per kWh In de buurt Ventilator Muur model, binnen Lazard’s juni 2026 bereik van $0.09 to $0,20 voor commerciële dakzonne-energie) is indirect: een grondwarmtepomp zet elke kWh van die zonne-energie om in ongeveer vier kWh warmte. De directe concurrent is een gasketel, en de eerlijke maatstaf is de kosten per kWh warmte, inclusief installatie.
We gebruiken Britse cijfers omdat ze openbaar en recent zijn: mediane geïnstalleerde kosten van het Boiler Upgrade Scheme voor januari tot maart 2026 (£ 27.352 voor grondbron, £ 13.100 voor luchtbron, beide inclusief btw) (DESNZ); de subsidie van £ 7.500; prijsplafonds per eenheid voor oktober tot december 2026 van 26,32p per kWh elektriciteit en 7,97p per kWh gas (Ofgem); de Fraunhofer-veld SPF’s; een huis dat 12.000 kWh warmte per jaar gebruikt; en 20 jaar tegen een reële kortingspercentage van 7%, zoals op onze windpagina.Voor de gasketel gaan we uit van £ 3.000 geïnstalleerd en 90% rendement.
| Verwarmingssysteem | Geïnstalleerde kosten | Lopende kosten per kWh warmte | Totale kosten per kWh warmte, geen subsidie | Met de £7,500 subsidie |
|---|---|---|---|---|
| Elektrische gasketel | £ 3.000 (verondersteld) | 8.9p | 11.2p | Niet in aanmerking komen |
| Lucht-lucht warmtepomp, SPF 3.1 | £13,100 | 8,5p | 18,8p | 13.9p |
| Geothermische warmtepomp, SPF 4.1 | £27,352 | 6.4p | 27,9p | 22.0p |
Onze berekening. Vaste kosten en onderhoud worden weggelaten; ze zijn vergelijkbaar voor alle opties.

De tafel is ongemakkelijk, en dat zou ook moeten zijn.Op Britse prijzen kost een grondwarmtepomp voor één woning ongeveer twee keer zoveel per kWh warmte als gas, zelfs met de subsidie, bijna volledig vanwege de installatie. De bedrijfskosten zijn al lager. Het beeld verandert wanneer:
- Elektriciteit is goedkoper ten opzichte van gas, zoals in Zweden, Noorwegen en Frankrijk, of met een tarief op basis van gebruikstijd.
- De grondlus gaat langer dan 20 jaar mee. Goed geïnstalleerde boorgaten zullen naar verwachting meerdere warmtepompen overleven; verspreid over 50 in plaats van 20 jaar, daalt de jaarlijkse kostprijs van de lus met ongeveer een kwart.
- Veel gebouwen delen één boorveld, het snijden van ontwerp, mobilisatie en boorkosten per huis, en het laten koelen ladingen opladen de grond.
- Het alternatief is olie, LPG of directe elektrische verwarming, die meer kosten dan gas.
- Het gebouw heeft zowel koeling als verwarming nodig, die hetzelfde systeem tegen weinig extra kosten biedt.
Waar het kan winnen, en waar het niet kan
Het kan winnen:
- Campussen, ziekenhuizen, kantoren en nieuwe woonwijken, waar één boorveld veel gebouwen bedient en zowel verwarming als koeling nodig is.
- Off-gas-grid huizen en boerderijen ter vervanging van olie of LPG.
- Koude klimaten, waar luchtwarmtepompen in de koudste weken moeite hebben en de bodem zijn temperatuur behoudt.
- Straten die hun gasnetwerk herbouwen. Thermische netwerken die door nutsbedrijven worden gerund, zoals dat van Framingham, kunnen verouderende gasleidingen vervangen door gedeelde waterlussen.
- Nieuwe gebouwen, waar boorgaten geboord kunnen worden voordat funderingen en vloerverwarming de aanvoertemperatuur laag houdt.

Het kan niet winnen:
- Enkele bestaande woningen waar gas goedkoop en elektriciteit duur is, zoals de kostentabel laat zien, tenzij de installatieprijs sterk daalt.
- Dichte, oude stadsblokken zonder ruimte om te boren.
- Slecht geïsoleerde gebouwen met kleine radiatoren, totdat het gebouw is verbeterd.
- Als bron van elektriciteit. Het gebruikt elektriciteit; het maakt het niet.
Wat is bewezen, plausibel en speculatief
Bewezen: De Carnot-limiet en het belang van lage temperatuurlift; stabiele grondtemperaturen; in het veld gemeten jaarlijkse SPF’s rond 4 voor goed ontworpen grondgebonden systemen; decennia van betrouwbare werking in Zweden, Zwitserland, Duitsland en Noord-Amerika; campusschaalsystemen ter vervanging van kolen en gas.

Plausibel: Thermische netwerken in eigendom van nutsbedrijven die grondwarmte betaalbaar maken voor gewone straten; veel goedkoper boren door betere boorinstallaties, standaardontwerpen en schaalvergroting; boorvelden die zomerwarmte opslaan voor wintergebruik.
Speculatief: geïnstalleerde kosten dicht bij die van een gasketel voor eengezinswoningen; warmtepompen ruim boven de 60% van de Carnot-limiet in het veld; diepe boorgaten (500 m en meer) worden goedkoop genoeg voor dicht stadsgebruik.
Open onderzoeksvragen
- Goedkoper boren. Boren kan de grootste kostenpost zijn van een grondgebonden systeem. Snellere boorinstallaties, ondiepe arrays, energiepalen in funderingen en horizontaal gericht boren hebben allemaal echte kostengegevens nodig.
- Netwerkontwerp. Hoe gedeelde lussen en boorvelden te dimensioneren zodat verwarming en koeling over decennia in balans zijn, en wie ze zou moeten bezitten.
- Echte prestaties op schaal. Onafhankelijke monitoring van netwerken zoals Framingham’s: jaarlijkse SPF, pompenergie, grondtemperatuurtrends en klantrekeningen.
- Laag GWP koudemiddelen. Propaan en CO2 warmtepompen met een hoog rendement en veilige installatie binnenshuis.
- Net effecten. Hoe miljoenen warmtepompen de winterpiekvraag veranderen en hoe grondgebonden systemen deze verminderen in vergelijking met luchtbronnen.
- Retrofit paden. De goedkoopste bestelling van isolatie, radiator upgrades en warmtepompen voor verschillende soorten woningen.

Wat een werkend prototype nodig zou hebben
Warmtepompen zelf zijn volwassen; de nuttige ideeën liggen in goedkopere grondlussen, gedeelde netwerken en slimmere besturing. Een werkend model moet gemeten warmte leveren, met gemeten elektriciteit binnen en warmte buiten.
| Fase | Werk | De beslissing die het mogelijk maakt | Ruwe kosten | Tijd |
|---|---|---|---|---|
| 1. Bureaustudie | Warmtebehoefte van echte gebouwen, grondgegevens uit geologische onderzoeken, lusontwerp met standaardsoftware, kostenoffertes van boren | Is het idee goedkoper per kW dan de huidige boorgaten? | $5k to $20k | 2 tot 3 maanden |
| 2. testlijn | Een boorgat of een nieuw grond-wisselaar ontwerp met een thermische responstest, een kleine warmtepomp, warmte- en elektriciteitsmeters, bodemtemperatuursensoren | Gemeten warmte per meter en SPF over een winter | $30k to $80k | 6 tot 12 maanden |
| 3. Straat piloot | 5 tot 20 gebouwen op een gedeelde lus, een jaar aan meetgegevens, klantrekeningen | Werkelijke kosten per woning en per kWh warmte | $0.5M to $3M | 18 tot 24 maanden |

Wie we nodig hebben
- Geologen en hydrogeologen Om de grond te lezen en boorvelden te modelleren.
- Booraannemers die bereid zijn om nieuwe methoden te testen en echte kosten te delen.
- Warmtepomp en HVAC ingenieurs Voor ontwerp, inbedrijfstelling en monitoring.
- District energie- en nutsvoorzieningsplanners voor gedeelde netwerken en eigendomsmodellen.
- Bouwfysica specialisten voor retrofit sequencing en lage temperatuur emitters.
- Economen en tariefontwerpers Warmte eerlijk te prijsen en flexibiliteit te belonen.
Heb je een beter idee?
Sommige leden van de Stichting hebben misschien contacten die een pitch voor een sterk energie-idee zouden kunnen horen. Om gepickt te worden, heeft een idee een pitch nodig. Een werkend, echt model dat daadwerkelijk stroom produceert; voor een warmte-idee als dit, dat betekent een model dat gemeten warmte levert, met zijn output en zijn elektriciteitsverbruik gelogd op instrumenten, niet geclaimd. Ook papieren ideeën zijn welkom: als de natuurkunde en de cijfers kloppen, kunnen we ze hier op de website publiceren. Maar kapitaal werven zonder een werkend model is erg moeilijk, en niets hiervan is een belofte van financiering, rendementen of introducties.
Stuur je idee via het bijdrageformulier met het probleem dat het oplost, de fysica check, een ruwe kosten per kWh warmte en de goedkoopste test die het fout zou kunnen bewijzen. Als je een werkend model hebt, vermeld dan de gemeten output en hoe je deze hebt gemeten. De energiebronnen pagina vergelijkt dit met de andere alternatieven op de ideeënradar.
Bronnen
- Wikipedia. Ball State University: geothermisch systeem voltooid in 2017.
- IEA (2022). De toekomst van warmtepompen.
- Fraunhofer ISE. WPsmart im Bestand: warmtepompen in bestaande gebouwen, veldtest.
- Wikipedia. Grondwarmtepomp: boorgatdiepten, bodemtemperaturen en de geothermische gradiënt.
- Departement Energiezekerheid en Netto Nul (2026). Statistieken Ketelvernieuwingsregeling, april 2026, tabellen Q1.1A en 1.1.
- Ofgem (2026). Eenheidstarieven energieprijsplafond, 1 oktober t/m 31 december 2026.
- PBS NewsHour (2025). Onwaarschijnlijke alliantie bouwt schoner geothermisch energienetwerk in de gemeenschap van Massachusetts.
- Ministerie van Energie. Geothermische warmtepomp case study: Colorado Mesa University.
- Buffa, S., Cozzini, M., D’Antoni, M., Baratieri, M. en Fedrizzi, R. (2019). 5e generatie stadsverwarming en -koeling: een overzicht van bestaande cases in Europa. Tijdschrift voor Duurzame Energie 104, 504-522.
- Van der Meer, A., van der Veen, J. and van der Meulen, M. (2012). Een overzicht van huishoudelijke warmtepompen. Tijdschrift voor Milieu- en Natuurwetenschappen 5, 9291.
- Lazard (juni 2026). Geniveauiseerde kosten van energie+, versie 19.
- Local Solar System Stichting. Het open model Fan Wall: de benchmark voor zonnepanelen op het dak van $ 0,19 per kWh.
- Achenbach, P.R. en Kusuda, T. (1965). Aardetemperatuur en thermische diffusiviteit op geselecteerde stations in de Verenigde Staten. Nationaal Bureau voor Normen Rapport 8972.
- Wikipedia. Damp-compressie koeling: de verdamper, compressor, condensor en expansieklep.
- Wikipedia. Directioneel boren: groefloos boren in een ondiepe boog.